Alan

AK SIRTDAN MANGA DERİ - SENİ AVAZING

Assı — Wed, 11 Mar 2015 17:22:19 GMT

AK SIRTDAN MANGA DERİ - SENİ AVAZING

SOZAYLANI AHMAT

Ol pariy edi, börü tut tulpar pariy. Tomurov boyun, keng sırt, çubur kuyruk, cititiş. Atı da - Tutar dep. Ellileni köbüsü Açanı iti deuçü edile. Akcürek adamnı katında köz karamı, dariyça, sıydam, taza. Kir niyetlini körgenley bilip koyuvçu edi, deydile. Ol tiyrede anı tanımağan cok edi. Köp börünü kesgenin da aytıvçudula. Haparım anı üsündendi, ol da kaphandı da köçgünçülük otun.

Keçeni tıngısız şoşluğu biylegen, ayça, tögerek arbazda Tutar kesine cer tabalmay aylana ketip, gimhotun kökge tiredi da, horsunup turğan cüregin cansara, önün boşlap, uludu. Kökde kimge ese da bir zat aythança... Tiyre itle guzabağa kaldıla. Birleri üre, birsileri va, öz tillerinde Tutar aythannı angılap, uluy başladıla. Keçe kang-kungdan toldu, cer seskenngen etgença, kayala cangırğan auazları bla cuvapladıla.

Bir kesekden üynü eşigi açılıp, uruş uvathan sol butun da süyrey, Aça çığıp keldi. Ol gıyı taşladan etilgen tapkada olturdu da tütün kabındırıp, teren-teren tarta başladı. Tutar iyesini allına barıp çökdü. İyesi va ullu kolları bla anı kesine tartıp kuçakladı da, ariuv aytıp, har zamandaça, kubultur umut etdi. Pariy a kayğılı sınsıuun tohtatalmadı.

- Tutar, harip, ne ese da bir tıngısızlığınga bardı, - dedi Aça. Pariy söleşe bilse, Aça ömüründe sınamağan, ol uğay ese, anı atası da eşitmegen, bir insan da körmegen palah anı halkına cetip kele turğanın aytırık bolur edi, bayam.

Tangalası az belgi bere başlağandı. caratılışnı Allahdan kelgen şoşluğun caralı ete, andan, tübünden biteu cer kötürüle, tarnı içine gürüldegen köp oğursuz tauuş, köp kara maşina kirip keledi. Tarnı için eki carıp, tunçukdura halknı cırın, sarı tangnı atdırmazğa, üylede ot cakdırmazğa dep keledile ala. Sarı kayala mingavazlarında bildire ol palahnı kezivün.

El a şoş. El a - cuklay...

Tutar töşden karaydı ol bolumğa, közleri cana. "El nek tebe bolmaz, nek kötürülmeydi? - Bu kara kuzğunla nek kirdile elge? Halk turup, alanı nek talamaydı, nek kıstamaydı, nek kuumaydı?.." Pariy, ol tıngısızlığı için küydüre, enşge, üyge çapdı. Ol da töşden enişge, Açanı üyünü allında da bir maşina tohtadı. Andan hını tüşgen adamlanı atlağanların, iyislerin oguna caratmadı it. Aladan biri sehleni kılıçların ayağı bla urup atdırdı da, arbazğa suhu kirip tebiredi. Tutar, ürgen zat etmey, anı colun kesip tohtadı. Adam bla it bir birlerine karadıla, betden-betge. Oğursuz edi kelgenni közleri. Allaynı üyge ciberirge cararık tüyüldü, dedi itni cüregi.

Ol adam hını kıçırdı. Pariy tepmedi. Adam alğa atlam etdi. İt da atladı alğa. Adam belbauunda tağılıp turğan kapdan kara zatnı çığardı. Tutarnı közlerine kan çapdı da, ol, ak tişlerin ot çakdıra, aman adamnı üsüne sekirirge hazırlandı. Alaylay kim ese da cetip, pariyni boynundan katı kuçakladı. Ol Aça edi.

Elni töben canından, oğarı canından da tişirıulanı sarnauları, sabiyleni kıçırıkları çığa başladı. Üynü içinden Açanı katınını cüreksinip cilyağanı da eşitildi. Askerçileni oramdan karağanları da, üynü kurşalağanları da sauutların kollarına alğanlay, açıulanıp kıçıra, aşıkdıra turğanlay, Aça maşinağa kısımla eltip atdı da, arı ketip arlakda turğan itine canladı. Ekisi da keslerin bir-birge atdıla, eki taza, halal cürek. Aça pariyni kesine kısıp, antlı tenginça, katı kuçakladı. Tutar a ne eterge bilmey, iyesini zıbır tuzlu sakalın katlap-katlap caladı. Alayda angıladı carlı pariy ayırılıu sağatını tatıuu tuzlu bolğanın. Köz caşla sakalında tas bola, Aça, itinden küçden ayırılıp, caralı butun eki kolu bla tuthanlay, ehçele-ehçele üyüne kirdi. Bosağada süelip turğan arıksuu uzun askerçige: - Kimni onouudu bu palah? - dep suhu sordu. Ol, söz da aytmay, sızğırıuun da tohtatmay, kolunda şkoğunu burnu bla kabırğada Stalinni bla Beriyanı ullu suratların körgüztdü. Aça, suratha citi karap, tauça caraulu aman aytdı da, cilyau sıyıt ete turğan katınını kolundan kağanak caşçığın aldı.

Alay bla üçüsü da üyden çıkdıla. Tişirıu kıçırığın cilyauun da tohtatıp, erini betine türslep karadı. Körmegen edi birge caşağan ceti cıllarında anı allay sazbet, amalsız, oğursuz bolup Aça, tuup ösgen kudretine karap, bir kesek süeldi. curtun, tabiyğatın köz karamı bla kuçakladı da, kıyama colğa çığardan alğa cerini hauasından köküregin tolturup cutdu. Kara sauutlu kara kişini kara karamı tauluğa karap turdu. Aça, kağanakçığın da köküregine kıshanlay, alas-bulas atlay barıp, duuulday turğan maşinağa mindi. Sora tişirıuun da arı tartıp aldı. Alanı ızlarından Tutar da sekirdi. Ay medet, ol çığalmadı adamları minip turğan cerge. Biyik edi.

Alaylay maşina tebirep kaldı. Maşina cerinden tepmegenley, Açanı kolları kesi allarına alğa uzatıldıla. Taularından, kayalarından tutup, alağa tağılıp, alanı küçü bla bu palahnı tohtatıp koyarğa küreşgença, alay köründü ol. Sora: - Tutar, - dep kıçırdı Aça. Ol auzun ullu açıp, dağıda ne ese da aytdı. Alay gürüldegen tauuş cutup koydu taulunu auazın. Çerekleni cırların, kayalanı cangırıuların, ot cağalanı cılıuların cuthança.

Tutar, ne eterge bilmey, bir kesek armau bolup süeldi da, uzayıp barğan maşinalanı ızlarından atıldı. Talak soluu ete, ketip barğan cilyau-sıyıtnı ızından elden çıkğan cerde cetdi. Kesini adamları bolğan maşinanı kıynalmay tapdı da, anı tıyarğa küreşdi. Allına çığa, sol canı, ongcanı bla bara... Açı-açı üre... Çarhladan kabarğa küreşe...

cetmedi karıuu ol barıunu tohtatırğa. Bayam, bir amal tabıllık bolur edi, bu palahnı çığarğanla itle bolup, Tutar a adam bolup süelsele.

Bolmağandan sora, maşinalanı ızından tebiredi. Çaba, çaba, cüregin colğa salıp, çaba. Kururuk maşina ua arıymı biledi. Ol kazauatda Açanı: - Tutar! - dep kıçırğan auazın eşitdi. Örge ökürüp barğan maşinağa igi da cuuuklaşhanda ua Açanı betin şart oguna kördü. Maşina enişgerek aylannganlay, azaya barğan küçün cıyıp, pariy arı sekirdi. Kübürüne cartı-kurtu ilinip, bara bardı da, biteu auurluğu bla kelip colğa tiydi. Az-köp zamanmı ozdu. Bir kesekden es cıydı. Örge tururğa küreşdi. Turup, ol kızıuu bla alğa çabarık edi. Alay süelalmay, colğa gorf dep tüşdü. Anı al ongbutu sınıp, coknu ornunda edi. Bilalğan bolurmu edi alayda - carlı pariy canından süygen iyesinden ayırılğanın? Kim biledi. Tutar... Tutalmadıngbu col, tutalmadıng.

Ol sürkele, tırnaklay, cantalaşa, Ak Sırt tauğa çıkdı. Andan karap, kara maşinalanı kara colda barğanların kördü. Tepmey, köz kakmay, soluun aylandırmay, karap turdu. Cilyau-sarnaula uzaya baradıla. Alanı birgelerine tarnı kayaları, ağaçları, taşları, colları köçüp barğança köründü pariyge. Bu cerni kudreti da.

Elni caşauun sıyırğan maşinala közden taşaydıla. Sarnaula da öçüldüle. Takır şoşluk biyleydi da duniyanı, endi Tutarnı cüreginde başlandı sırnau. Başlandı da pariyni kulağına Açanı auazı cangıdan eşitildi.

Duniyada bar auazladan ariu auaz. Tutarğa ne zamanda da küç bere kelgen auaz. Busağatda ua, cüregi tars dep eki carılırça, mudahlık bergen auaz.

Börütut kesin tıyalmay, başın artha atıp, önün ahırına deri açıp, mudah köknü mıdıh ete, tarığıu cırın ayta, incile, uluy başladı. Alay sarnadı taulu pariy, kayala başında barğan bulutla adam kanından kızarğa sundura. Alay uludu ağaç canıuarlanı sağayta, börüleni da uluta. Alay uludu, içine tarthan tılpıuu cilyau bolup çığa...

Önü karıkğandan sora sağayıp turğan suvuk taşlağa caplanıp, öksüz küçükça, cüreksinip sınsıdı. Sınsıu da tügenip. Nesin da unutup, çuu etmey, alayda Ak Sırt taunu başında soylandı.

Mart ertdenlikni, zamansız kart ertdenlikni açı ayazı pariyni sırtın sılay, auur ahtındı.

Bir zamanda üç ayağında küçden süele, Tutar örge turdu da, kesini esin izlegença, tögeregine karadı. Honşu itle alayğa kelip turğanlarına ol, nek ese da, artık seyir etmey, çubur kuyruğun bir bulğap koydu. İtle ua, birem-birem kang-kungetdile da, uluy başladıla, pariyge boluşluk bergença.

Üçayak Tutar auur başın da enişge iygenley, eriy barğan karda kan ız koya, aksay-aksay örge, el taba aylandı. İtle barı da ızından tizilip tebiredile.

İt cıyın el ayağında kabırlağa cuuuklaşdı. Tutar ötüp ketalmadı. Açanı atası, anası da mında cathanların pariy bile edi. Ol tohtap, har sın taşha türslep, har birine içinden ne ese da ayta, alay karadı. Ol halinde bir kesek turdu. Sora açıulanıp, üre başladı. Ürgeni ua nek tıngılaysız, nek kötürülmeysiz, halk ketgenden sora siz bılayda kalay kalalasız degenligi edi. Ol, asılcürek, bayam, sın taşla adamla bolub çıksala süe edi.

Otu öçülgen tau elni itleri ara oramda baradıla. Ala har çungurun, har duppurun, har taşın, aylançın, har ağaçın da igi bilgen, igi tanığan elni üylerini ocaklarından tütün çıkmaydı, terezeleri sokur közlege uşaydıla. Tuuarlanı ökürgenleri, koylanı makırğanları, palah kelip, elni tebe turğan ullu cüregin çığarıp, alıp ketgenin bildiredile.

Ol zatnı angılağandanmı, oğese... Elni ortasında nığış boluuçu cerge cetgenley, itle tohtadıla da, bir kesekge ıh demey turdula. Sora Tutar, başha amal tapmay, kesin tıyalmay, başın artha atıp, mudahlık otu cana turğan közlerin da kısıp, gırhı auazın, tılpıuu katış boşlap, suuuğan tıpırlanı cilyauun entda etdi. Anı auazı bu col, kalay ese da açıulanıp çığadı. Sırt başındaça, incile, eriy, tiley uğay... Kimni ese da tanığan etgença, alay oğursuz. Birsi itleni auazları da anga koşulğanda ua, ol cır - bu cerge, anı halkına, har adamına etilgen ullu terslik bir zamanda da unutulmazlığını belgisiça, eşitildi. Birde va taulu itleni uluuları köçgünçülük palahı sürüp ketgen halknı ızından uzun sarın salğança körünedile. Elni eslisi olturup, nığış etiuçü cerni bügün itle saklap kalğandıla, o, duniya!

Bir kesekden Tutar tuuğan üyü taba tebiredi. Birsi itle da cayıldıla üylerine, taulula ertdenlik duuadan cayılğança.

Tutar arbazına kirdi. Arbaz kalay ese da bir caralı canıuarğa uşaydı. Pariy anga boluşuruğu kelgença, bara barıp, catma tübünde Aça olturuuçu tapçannı kulağın bir-eki caladı da, andan başha amal tabalmay, iyesini atılıp turğan çabırlarına başın salıp, alayda soylandı, közlerinden köz caşları ağa. Soylanıp edi arbaz da. Halkğa kelgen palah alay inciltdi tolu-tobar arbaznı da.

Tutar alay turğanlay iynekni ökürgeni eştildi. Pariy sağayıp, terk oguna kötürüldü. Üy artında halcar taba tebiredi. Anı körgende "Kuru biz kalıp kaldık da" degença, iynek cilyamsırağan etgença, müngürdedi. Aça anga Aykaşha deuçü edi. Pariy köp bolmay tuuğan buzouçuk turğan gitçe orunçuknu eşigine bardı. Art ayaklarına süelip, küreşe ketip, gimhotu bla türtdü da, kadaunu ıçhındırdı. Sora iynekni orununu eşiginde toğaynı örge etdi da, eşik tauuş ete, açıldı Endi buzouçuk erkinlikge çıkdı. Endi iynek da başına boş boldu. Buzouçuk cetip, kuyruğun da oynata, kömük etdirip içe başladı sütden, kızıp turğan emçekleni alışındıra. Alay az süelmegendi pariy, Açanı katını iynekni sauğanda. Alayda, körgenin, bilgenin da unuturğu kele, ışanıuu ahırı bla tügenip kalmağanı sebepli. Tutarnı cüregi arbazğa tartdırdı. Kim biledi... ol üy artına - halcarğa ötgen keziude... Adamları artha... Bir da bilmezse.

Pariyni körgenley arbaz biyağı makamın - ayırılıu küyün - soza başladı. Üynü eşigi kengnge açılıp turğanın körgende Tutar seskenngen oguna etdi. Ol aksağanın da horlarğa küreşe, gıyı taşladan etilgen tapgala bla kötürülüp, bosağadan üynü içine karap, eşik üsünde uvalıp turğan ariu boyaulu kangaçıklanı esledi. Pariy angılamadı ol ne zat bolğanın. Alğa atlap, enşge da iyilip, iyisgep kördü. Ma alay bildi Tutar beşik iyisin. Ma alay kördü Tutar uvalğan beşikni. Biraz mıçığandan sora başha amal tapmay, ol etiuçüsüça, başın da artha atıp, terezeleni zıngırdata, uludu.

Pariy cilyau ete edi, uvalğan beşikni cilyauun. Halk beşigini cilyauun.

Kuruğan, otu öçülgen tau elni ekinçi tangı atdı. Mart aynı tangı, kart aynı tangı, suuuğan aynı tangı, sınngan aynı tangı.

Ol, ömüründeça, kanatların cayıp, kudretni cangırta, carıta, cırlata, kelmedi bu col. Adamsız kalğan elni tangı kesi-kesin tüe keldi, kanatları küe keldi. Keldi da, elni başından karadı. Üyleni terezelerinde kesini ullu közlerin koya, arbazlağa zıbır kol ayazların sala... Tang, caua-caua, şoş cilyadı. El anasıça, cilyadı tang.

"Caz başı ösermi endi bu cerde?" - dep sağışlandı tang. Ak Sırtdan a anga cuuapha Tutarnı cırı eşitildi: bar cilyaulanı unutdurğan cır.

Adamların çakıradı, halkın çakıradı ol. Men angılayma ol cırnı. Siz da angılağız anı, adamsız da: .

Eze erite canımı

Deydi ol

Ayıtıp turlukma cırımı

Deydi ol

Cırımı ayıtıp turlukma

Deydi ol

Tang bla atıp turlukma

Deydi ol

Kelip turlukma Ak sırtha

Deydi ol

Kalavur bolup el curtha

Deydi ol

Sen kesing kayıtıp kelginçi

Deydi ol

Mannga kolungu berginçi

Deydi ol

Allınga karap turlukma

Deydi ol

Çakıra alay turlukma

Deydi ol

Ma, alaydı köçgünçülük azabın çekgen, ot cağasından üzülüp ketgen halknı pariyi - zauallı Tutar, tulpar Tutar, seni kadarıng. Seni nengaçanı kadarı ua? Anı biteu halkını kadarı ua? Men büğün da eşiteme seni cırıngı, cilyay-ezile aythan cırıngı, bar duniyalada mudah cırnı. Eşiteme da, men da cilyayma, bar duniyalada mudah adam bolup. Seni ol cırınguçup aylanadı beş da tau elni başında, Holamnı kuruğan taşında. Kök bla cerni arasında. Köçgünçülük azabın halkla unutup koymaz üçün. Allay palah endi bolmaz üçün uçadı seni cırıng, Tutar. Tarıhda kesine cer alğan auazıng. Andan beri, Ak Sırtdan manga deri saulay cetgen auazıng

GAPALAU

Assı — Sat, 28 Feb 2015 23:02:26 GMT

"GAPALAU"
Laypanlanı Seyit
(aytılgan cazıuçu em jurnalist)
Kartcurtçu Sılpagarlanı Tomay ölgenden sora, öksüz kalgan eki caşı Gapalau bla Gıkga
üynü malların ata-karnaşnı İlyasnı koşu katış İncurgotada (endigi «Krasnogor» sovhoznu Kobanı arı canı künbetlerindegi kızıl kayalı cerlerinde bir özen) tutuuçan edile. Demengili mal iyesi kişi Gıkkış ulu İlyas karnaşını öksüzlerin ayaklandırgınçı birgesinde tuthandı.
Caşla, İlyas stanseden arendge alıb, köb cılnı stauat salıb, üyürsünüb turgan ogurlu cerde mal ızından, sürüu kıyırında cürüb, çınıkgan asıulu adamla bolgandıla. Koşnu kesleri cürütürça hıysabha cetgenlerinde, ata karnaşdan ayırılıb, kesi ızların tüzetib başlagandıla.
Gapalau ol cılnı caz artında koşun caylıkga Murduh-başına çıgargandı (Gum-başı
auuşdan Biyçesın taba örgerek barıb, suu Koban boynuna sarkgan özenleni biridi). Alayda Makalı kölçükden uzak bolmay, stauat salıb caraşhandıla.
Ol töbenirek caylıklada, alaça calan koşla ogay, «katın koşla» da (üydegileri bla çı-
gıuçula) cerleşiuçendile. Tab, Murduh için, tau kıtlıkla etib, biçen işleb, mal kışlathanla
da bolgandıla. Ol miyik, baş cerlede, boranla suuura, kürt basa, kışnı aşırmaklık kıyın-
lıkdı, alay a taulu kişi mal kıyırında zauuk etib ömüründe da caşamagandı, caylıgını
ornunda kışın ötdürgeni da cazıuum buyurgan bir kudretdi deb, kesin katdıra bargaidı.
Kız bla caşha bir «kozuda» söz tauusub, «ekinçi kozuda» üylendiriu adet cürügendi, de-
meklik, bıyıl tuugan kozulanı, markalanı közüuünde söz tauusulgan bolsa, kelir cıl markalanı közüuünde kız çıgargandıla. Hazırlanırga bir cıl berilgen bolgandı.
Koşçunu kaygısı malıdı, Gapalau bla Gıkga, koş nöger cılkıçı Kabçıklanı (atauul
tukumudu) Adilgeriy, koşnu barçı-kelçi cumuşların, caş adamla bolsala da, zamanında caraşdırıb, mallanı da carsıtmay, kadalıb, rıshıların aynıtıb, tirilib başlagandıla.
Honşu koşçula, caylıklanı malçıları birça tiri eki caş adamnı, atların ayırıb da
köb küreşmey, Gapalaula deb koygandıla. Ullu Gapalau, gitçe Gapalau deb ayırthandıla, caylıkla camagatını arasında köbüsüne cürügen atları da alay bolgandı. Caylıklanı adeti ua ömürleden beri da tamaşadı — ertdenblasında bir kıyırlarında, söz üçün, Gumbaşı ayrıda bir tab çam söz aytılsa ne da bir cangı hapar eşitilse, ingirge ogarı kıyırına, söz üçün, Mingi-Tau etekledegi koşçulaga deri cetib kalıuçandı.
Malçıladan abadan adam bolmagan koşha «caş koş» deuçendile. Gapalau kesi demenngili adam bolganlıkga, üç caş adam cıyılgan koşu allayırak koşha uşagandı. Gapalaulanı caş koşuna haulerek başha caş adamla da coluguuçu bolgandıla. Kauga çıkgan közüude koşha Kandauurladan Şauhal bla Şakay deb, eki uçhara adam kelib tüşgendile. (Atauul tukumları bla atların cazıb koyama).
Ekisi da asırı tab adamla bolmagandıla. Artıksız da Şauhal tuthuçsuzga sanalgandı. Kesi da kesleri tukumdan Burhu deb bir kıznı süyreb, anga uçhara iynarla etib aylanngan, kesine tab tüşse, amanlık eterge asırı tartınmagan, ötürükden artılmauçu, ayıb-uyat hazna tıymagan adam bolgandı. (Burhu degen tişiriu bir cıldan kozlaudan
ölgendi. Tiyre kabırlada asıratmaybız, kıznı, caşnı amannga üretgen tişirıuga adetdeça sıy berib asırasak, caş tölüge tabsız ülgü bollukdu deb, Sılpagarları dauur-süyürge cetib, ana cuuukları ölüknü korata başlaganlarında, tiyrede esliadamla sagayıb kaytarthandıla).
Hurmetli keng caylıklada hata ete, mal mıshıta, uçhara körgen zatlarına kol cetdire
cürügen Şauhal bla Şakay, Gapalaunu stauatına konnganlıkga, osal kılıkların tohtatmagandıla, «ol berdi, bu berdi, birsiden-birinden satıb aldık» deb, marka kozu-koy keltirib, kaba turgandıla.
Gapalaula, cuk sezib, kabhan malla ceteklebmi keldile eken deb, seskeklenngença haparla aytadıla. Alay a koşha tüşgen konaknı çirkitgen adet cokdu, ol sebebden koş tamada da gitçesine «sak bol, bıla ayıb aldırmasınla» degenden arı, aranı açıklarça katı söz aytalmagandı.
Bir kün Gapalau, koyları bla marka kozuladan bir bölekni sürüb, Narsanada bayrım künlede cıyılıuçu bazarga tüşüb ketgendi. (Marka ko- zulanı arı anaları katış sürüb eltib, anda satıb, ana koylanı ızlarına sürüb kaytarıb turgandıla). Koşda (koş degende da başı cabık koşları bolmagandı, koş kereklerini üsüne kiyiz cabıb, kesleri ua camçı tübüne kısılıb keçinngendile) gitçe Gapalau, Adilgeriy, Şauhal, Şakay kalgandıla.
Gapalaunu koy sürüuü İjalanı koy sürüuge koşulgandı. (Haparçılanı bir-birleri Şauhal
iş etib koşhandı da deydile). Sürüuleni ayırgan zamanda gırmır bolgandıla.
Tınç ogurlu adam İjalanı Umar, ingirala sürüunü stauatha tıyıb sanaganında, onaltı kozu-lu koy cetmegendi. Stauatda ak at bolgandı,
Umar anga minib, Gapalaunu koşuna malların izley bargandı.
— Ayırgan közüude talay malıbız sizni sürüu bla ketib kalgandı. Alaga kelgenme,— degendi.
— Bizde başha mal cokdu,— degendi gitçe Gapalau. Bilib, bilmey aythan ese da belgili tüldü.
— Alay degen kalaydı? Sizni sürüuden başhaga koşulmagandı sürüuübüz. Malla sizni sürüude bolurga kerekdile,— degendi Umar.
— Bizde başha mal cokdu, alan, aythanımı eşitmeymise?— degendi Gapalau.
— Sizden sora işekli bolur ceribiz cokdu. Mallanı kayrı ese da koratdıgız, bir işeksiz.
Köb olturgan konaklarıngı halisin da köble biledile. Haparların eşitib turabız,— degendi Umar.
— Mallanı kaytarıgız. Ne etdigiz esegiz da siz etdigiz,— deb ilinngendi.
— Ne zatla zımpıldaysa, alan? Kertda, auuzum bardı deb, auuzunga kelgenni bırgab barma. Teyri, auuzungu kulak artlarınga deri cırtılganın körüb kalırsa,— deb hını etib, sözge koşulgandıla konakla da. Alay bla arada dauur çıkgandı. Çörçek caşla Şauhal bla Şakay sen bizge tonouçula-guduçula at atab deb, söz angılarga, oylaşırga izlemey, Umarnı alayda oguna tüyüb, ernin-burnun kan cugu etib aşırgandıla.
Umar, kanı bla ak atnı kabırgasın kızartıb, koşha kaythandı. İjalanı koşçula anı
alay körgenlerinde, sabırlık salayık deyalmagandıla, «tüyüunü kazık oynatıb körgüzteyik» deb, kazık, tayak tüyüşge kobub, kuralıb kalgandıla.
Talay künnü tınçlıgı bolmay, cukusu kalıb, cunçub, tışında aylanngan ullu Gapalau da,
ol kün ingirde Narsana bazarından, keçirek etib, arıb kaythandı. Nögerleri kündüz bola aylannganlarından cuk aytmagandıla. Gapalau, at cerin başına, castık ornuna, cauurlugun da tübüne töşek ornuna atıb, camçıga çulganıb, cukuga sinngendi.
Gözetçi Adilgeriy, cılkını ertdenlikge tuzburunlaga kaytarıb, stauatha aylannganı bla, İjalanı koşladan toguzaulan, birer kazık alıb, Gapalaula stauatına silkinib kelgenlerin esleb, aladan alga cetib, hapar berirge çabhandı.
Barsa, gitçe Gapalau iynek sauarga kozgala, tünene Umarnı tüyüb, hata etgenlerine sagayıb turgan Şauhal bla Şakay, kobub, seskekli bolub, kayrı ese da kurala aylana, ullu Gapalau da camçı tübünde sozulub cuklay. Adilgeriy, anı türtüb uyathandı da:
— Alan, İjaları birer kazık alıb, çabıb kelelle. Ollahiy, igilikge kelmeyle, kob örge,—degendi.
— Toba-asto, kelme-koy. Kazık alıb çabarça, ne hatabız cetgendi?—deb, cukusundan igi da ayazımaganlay cuuab etgendi. Olsagatlay, koş tamada İjalanı Mussa, karnaşdan tuuganla, karnaşları

— toguz adam, birer kazık, tayak alıb cetgendile. İynek tübüne olturgan Gapalauga
igi cetdirgendile, andan berlak atlab, camçı tübünden költürüle kelgen tamada Gapalauga cetib, sermegendile. İjalanı Mussa Gapalaunu kulak başına kazıknı salıb cibergendi. Gapalau es taşlab, ızına cıgılgandı. Cangı cülünngen başını mangılay artına çirçik kan tamçıla çıkgandıla. İjaları, Gapalaunu tirilalmaganın eslegenley, çot terennge ketgenin sezib, erlay alaydan koragandıla. Şakay bla Şauhal, alanı kele turganların körgenley oguna, canlab, bugub kalgandıla. Kauga köznü cumub açhan çaklı kesek zamannga tauusulgandı.
Caylıkda koşlaga kuugun etilgendi. Koşçula, atlı-cayau bolub, çabıb cetgendile da,
Gapalaulaga boluşluk eterge küreşgendile. Alay a tamada Gapalau, es taşlaganından biraz ayazıgança körünngenlikge, tirilalmagandı, tunçugub, abzırab, adam tanıyalmay, katındagı karnaşına:
— Gıkga kaydadı?—deb, tili böldürgü ete sorurga küreşgenden arı uzak söleşalmay, açılalmay kalgandı. Caşnı halın tab körmey, elge korathandıla. Gapalau, Kart-curtha, üylerine cetib, anda auuşhandı.
Anı ahlusu-tengi da keslerin tıyalmagandıla, açıulannganları bla cıyıla kelib, İjalanı
koşha ot salıb, kışha cıygan katıkların çaçıb, tögüb, tabsız zatla etgendile. Dert kaytar-
ganlıkları bolgandı.
İş südge tüşgendi. «Allında tüyülgen sense, açıulanıb cetgenim bla men urganem» de da, ayıbnı boynunga al, sennge asırı katı bolluk tüldüle. Mussaga ua «bireu üçün, barıb, bireunü öltürürge ne işing bar edi?» — deb, auur azab sallıkdıla»—deb kadalgandıla da, «mallarımı kaytarıgız» deb kıshandan arı ne alda, ne artda hatası-hıyanatı bolmagan tınç adam Umar, urganem deb, ayıbnı kesine algandı. Anı üçün üç cıl türme azab çegib kaythandı. (Bölek cılnı mından alga cazgan bir statyamda tutulub kaythan İjalanı Mussa bolgandı deb, cangılıç cazganma).
Nasıbın saklab, anga kurala aylangan bir cigit ulannı, bireuleni osallıklarından çıkgan çurum keltirgen ilinmek acaldan alay ölüb ketgeni camagatha auur tiygendi, köbleni cüreklerin kıynagandı. Ol zamanlada belgili cırçı Botaşlanı Hacibek (Hacibek bla Alibek bolganın katışdırıb, ayıralmay aytadıla) zamansız ölgen Gapalauga cır etgendi. Botaş ulu, pravlende kagıtçı kullukda işlegen kişi, kagıtha kalamga usta, fahmulu adam bolgandı.
Bu ömürnü birinçi cıllarında etilgen cangı cır ol közüulede camagatda em köb cırlangan, halk ayırıb süygen cırladan birine burulgandı. Adamla cıyılgan cerlede «Gapalaunu cırın cırlaçıgız» deb köble tilegendile.
Ol cır busagatda karaçay kitablada «Gapalau» deb, basmalanıb çıgıuçu cır tüldü. Kerti-
di, talay tizgini ekisinde da bir-birlerine kelişedile, ansı kalganları başhadıla: kimle esele
da eski cırnı tamırı bla türlendirib, zamannga kelişdirirgemi küreşgendile, ogese başha cır bolub, andan talay tizgin tüşübmü kalgandı, tüzü bılaydı deb aytırga kıyındı.
Cır camagat süygen, ariu makamlı alay igi cır bolub çıkganında, Gapalaunu ahluları Botaş uluga eki iynek bergendile. İja ulu Mussa da, cırdan kesin koratır üçün, bir cerli at bergendi, deydile. («Cırçıga mal bergença» deb söz bardı) Alay a cırnı etgen kişi ho bolganlıkga, camagat cırnı tüzlügün kıyışdırırga izlemegendi. Mussa-kauumu, başha sıltauları da bolmaganlay saulay halknı auuzunda cürügen, «Seni öltürgen İjalanı Mussadı» degen sözleni auurlugundan kutulalmay, malların-rıshıların satıb, Türkge köçüb ketgendile.
Kerti iskusstvonu küçü alaydı.
Ol cıllada Karaçayga kele aylanngan macar alim V. Pröle, camagatda cangı tuuub, kı-
zıu cürügen cırnı da, birsi folklor materiallanı talayını birgesine cazıb alıb, 1909 cıl-
da Budapeşt şaharda basmalagandı.
Gapalau bla nekyahlı kız Çotçalanı Tana arta-
rakda Shauatda Hasanladan bireuge erge ketgendi.
Laypanlanı Seyit

ÇEÇEN SÜRGÜNÜ-23 Şubat 1944

Assı — Tue, 24 Feb 2015 13:20:10 GMT

1944 Çeçen Sürgünü’nün Altmış Altıncı Yıldönümü

Dünya Çeçen halkının 1944 yılında maruz kaldığı Rus Soykırımı hakkında çok fazla bilgiye sahip değil. Bu canavarlığın detayları 1970 yılında Robert Conquest tarafından kaleme alınan “Ulus Katilleri” isimli kitabın içeriğini oluşturuyor. Çeçenlerle birlikte sürgüne gönderilen diğer Kuzey Kafkasya halkları ise İnguşlar, Karaçaylar ve Balkarlar oldu.

Stalin ve Komünist liderliği, İkinci Dünya Savaşı’nda Almanların Rusya’yı işgali sırasında Çeçenlerin ayaklanmasından korkuyordu. Bu nedenle Şubat 1943’te Yüksek Sovyet toplanarak Çeçen problemine derhal son vermeye karar verdi. Bunun için tüm halk Orta Asya ve Sibirya’ya sürgün edilecek, Çeçen-İnguş Otonom Cumhuriyeti lağvedilecek ve ülkenin toprakları Rus ve diğer Sovyetler Birliği nüfusu ile doldurulacaktı. Sürgünün hazırlıkları tam bir yıl sürdü. Özel eğitimli 100.000 ordu ve emniyet gücü askeri manevralar yapmak bahanesiyle Çeçenya’daki her bir köye ve kasabaya sevk edildi. 23 Şubat 1944 arifesinde Çeçen-İnguş Otonom Cumhuriyeti’nin tüm vatandaşları tüm kasaba ve köylerin meydanlarında Kızıl Ordu Günü’nü kutluyordu. Toplanan herkes festival havasındaydı. Güvenlik güçleri tüm meydanların etrafını sardı ve askeri Komutanlar da her bir meydanda vatandaşlara tüm Çeçen ve İnguş halkının Orta Asya ve Sibirya’ya sürgüne gönderilmesine ilişkin Yüksek Sovyet Kararnamesi’ni okudular ve insanlara sürgün için hazırlanmış özel merkezlerde toplanmalarını emrettiler. İnsanlar şok olmuştu ve böyle bir şeyin olamayacağına kendilerini inandırmak istiyorlardı ve herkesin aklındaki tek soru: Neden? Ancak askerlerin ağzından çıkan 15-20 dakika içerisinde hazırlanmalarına ilişkin sert yanıtın dışında zihinlerini meşgul eden soruya cevap alamadılar. Emre çabukça itaat edemeyen zayıf yaşlılar, kadınlar ve çocuklar zorla dışarı çıkarıldılar. Gösterilen herhangi bir öfke işaretinin cezası ölüm oldu. Kaçmaya yönelik her girişim silahlardan çıkan mermilerle ölüm oldu! Bazı Çeçenler anlamadığı halde tüm emirler Rusça verildi. Katliamın ilk günlerinden sonra, pek çok dağ, ova, kasaba ve köyler cansız bedenlerle kaplanmıştı. Cansız bedenlere her yerde rastlanıyordu: Evlerde, avluların içerisinde, yollar boyunca, köylerin çevrelerinde ve ormanlarda. Ruslar Çeçenleri her yerde öldürdü: Mayınlarla havaya uçurdular, yaktılar, suda boğdular, zehirlediler. Gıda ürünlerinin çoğuna gazyağı döküldü ve yakıldı. Dağılan zehirli yiyeceklerin kurbanları ise çoğunlukla açlıktan kıvranan çocuklar oldu.

Nüfusun taşınabilir kısmı tren istasyonlarına nakledildi ve sığır taşımak için kullanılan soğuk tren vagonları ve lokomotiflerine yüklendiler. Vagonlar kadınlar, erkekler ve çocuklarla kapasitesinin üzerinde tıka basa dolduruldu. Hayatta kalanlardan bazılarıyla konuştum ve bana balık istifi gibi dolduruldukları vagonlarda ayakta durmak zorunda kaldıklarını, pencerelerine tahtalar çakılmış trenlerin ne yemek ne de hijyen için durmadığını anlattılar. Pek çok insan boğuldu ve öldü. Ölenlerin bedenleri, trenlerin önceden belirlenmiş aralıklarla durduğu anlara kadar dikey pozisyonda vagonların içerisinde kaldı ve ancak tren durduğunda cansız bedenler vagonlardan dışarıya çıkarıldı. Cenazelerin düzgün biçimde gömülmelerine izin verilmedi ve ölülerin bedenleri demiryollarının kenarlarına fırlatıldı.

23 Şubat akşamından itibaren tıka basa dolu trenler doğuya Kazakistan, Kırgızistan ve Batı Sibirya’ya yöneldi. Karın kapladığı “Ölüm Yolu” yirmi günü aşkın süre boyunca binlerce Çeçen’in cesediyle işaretlendi. Sürgün edilenler varış noktasına ulaştığında, günlük yaşantıları bir başka gün hayatta kalabilmek için klasik yaşam mücadelesiyle geçti. Her bir kişinin yaşayacağı köy belirlenmişti ve önceden yerel polis departmanından izin almadan iki komşu köyü bağlayan köprüyü dahi geçemezlerdi. Yaşam koşulları aşırı derece zordu ve herkes bir şekilde ailesini beslemek zorundaydı, pek çok insan açlıktan ve hastalıktan dolayı yaşamını yitirdi. Yerel nüfusa yeni gelenlere hiçbir şekilde yardım etmemeleri emri verilmişti. Sürgünden hayatta kalmayı başaranlardan birisi olan Nura Tsutiyeva, bir ay süren acı verici yolculuğun ardından yerleştirildikleri Kırgızistan’ın bir kasabasındaki yaşamlarını şöyle tasvir ediyor: “Böylece yabancı bir ülkede bizim gri ve monoton yaşantımız başlamış oldu. Hayatınız bir pamuk ipliğine bağlıydı, en ufak tepkinizden dolayı hapse atılabilir ya da sürgüne ve hatta Sibirya’ya gönderilebilirdiniz. Eğer Komutan’ın ofisinde zamanında görünmezseniz, cezalandırılırdınız; gün içerisinde yeterince çalışmazsanız, cezalandırılırdınız; gönderildiğiniz köyün sınırlarını özel izin almadan geçerseniz, çalışma kamplarında uzun süre hapis cezası alırdınız. Yaşamımızın on üç yılı işte böyle geçti”. Sonrasında çok sayıda Çeçen zorla çalışma kamplarına gönderildi ve Çeçenler Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan’daki sert dağlık alanlar üzerinde inşa edilen anayol için kullanılan köle işçi sınıfının ana kaynağı oldular. Yaşlılar, kış dönemlerinde insanlar öldüğünde onları gömemediklerini çünkü zeminin donarak sertleştiğini bizlere anlatıyor. Kış dönemlerinde ölülerini kar yığınlarının içerisine yatırıyor ve baharla birlikte de toprağa gömüyorlardı. Sürgünün dondurucu ilk haftaları içerisinde 70 binden fazla insan soğuktan, açlıktan ve özellikle Tifo olmak üzere hastalıklardan yaşamını yitirdi.

Dikkati çeken ise, bunlar yaşanırken; binlerce Çeçen ve İnguş genç, Sovyet ordusunda askere alınmıştı ve Sovyetler Birliği’ni Nazi ordusunun işgalinden korumak için savaşıyor ve ölüyordu. Bu insanlar bile katliamdan kendilerini kurtaramadılar. Tüm birimlere gönderilen emirde, sürülmüş halklardan herkesin, subay ya da asker olmasına dikkat edilmeden tek bir yerde toplanması istenmişti. Bu subay ve askerler daha sonra Sibirya’daki Gulag kamplarına gönderildiler. Ama bazı istisnalar da vardı çünkü pek çok komutan Çeçen savaşçılarının kararlılığına ve cesaretlerine değer verdi ve uzun mesafeler kat ederek yetkilileri ikna etmeye çabaladı. Savaşçı Çeçenlerin çoğu bu şekilde kurtuldu ve Berlin’e kadar tüm yol boyunca çarpıştı. Ünlü Çeçen Movlit Visaitos tarafından komutan edilen bir birim Elba nehri kıyısındaki Amerikalılarla karşılaşmak için Mayıs 1945’te kaçan ilk gruplardan birisiydi. Sürgün edilenler arasındaki kayıplar kahrediciydi.

Sürgünde 200 binin üzerinde Çeçen ve 30 binin üzerinde İnguş’un öldüğü tahmin ediliyor. Neredeyse her iki Çeçen ve İnguş’tan birisi hayatını kaybetti. Çeçen ve İnguşlar için ne kadar büyük bir ulusal felaket!

Çeçen nüfusunun taşınabilir kısmı sürgüne gönderilirken yolculuk esnasında yaşananlar bunlardı ama, peki arkalarında bıraktıkları taşınamaz kısma neler oldu? En azından bu konuda daha insancıl davrandıklarını iddia edebilirsiniz. Ama sizi hayal kırıklığına uğratacağım ve aslında öyle olmadığını anlatacağım. Öncelikle Rus Komünist terminolojisine göre taşınmazın ne anlama geldiğini tanımlamama izin verin. Taşınmazlar: hasta, yaşlı, zayıf ve çocuk olup belirlenmiş sürgün merkezlerine taşınamayanlardı.

Khaibakh adlı köyde yaşanılanlar taşınmazlara ne olduğuyla ilgili bir örnek. Aşağıdakiler NKVD(Narodnıy Komissariyat Vnutrennnih Del – İçişleri Halk Komiserliği)’de 1944’den 1957’ye kadar görev yapan görgü tanığı Dziyaudin Malsagov’un ifadelerine dayanmaktadır:

“27 Şubat 1944 tarihinde, çevre köylerden insanlar Khaibakh Köyü’nde toplandı. Bir NKVD subayı seyahat edemeyecek durumda olanların büyük bir ahıra toplanmasını emretti, onları ısıtmak için ordu ahıra çok miktarda saman doldurmuştu. Yaşlılar, kadınlar, çocuklar, hasta köylüler ve onlara göz kulak olanlar ahırda toplandı. Geriye kalan yerel sakinler için Yalkhoroy yerleşim yeri üzerinden Galashki Köyü’ne ve oradan da tren istasyonuna nakledilmek üzere konvoy oluşturuldu. Hareket edebilenler köyden ayrıldıktan sonra ahırın kapıları kapatıldı. Bir süre sonra emri duydum: “ATEŞ” ve tüm bina ateşe verildi. Samanlar önceden askerler tarafında hazırlanılarak üzerlerine benzin döküldüğü için sonuç verdi. Ahırdan alevler yükselirken, kadınların ve çocukların dehşet verici çaresiz çığlıkları binanın dışında yankılandı, insanlar kapıyı içeriden iterek kırdı ve açmayı başardı, ancak kapının önünde bekleyen askerlerin makineli tüfeklerinin ateşiyle karşılaştılar ve çıkış kısa bir süre içerisinde cesetlerle kaplandı, içeride kalan insanlar ise canlı canlı yandı. Khaibakh’ta öldürülen ve yakılan insanların sayısının toplamı 700’dü. Bu iğrenç eylem sıradışı bir vaka değildi zira benzer olaylar Çeçenya’da on iki kez daha tekrar edildi. Taşınmazların infaz edilmesi için emri veren kişi SSCB’nin ikinci sıradaki Devlet Güvenlik Komiseri “Sergei Nikiforovich Kruglov”du.

Hatta hastanelerdeki hastalar dahi bu kargaşadan kendilerini kurtaramadı. Urus-Martan merkez hastanesindeki yetmiş iki hasta canlı canlı hastaneden metrelerce uzaklıktaki bir uçurumdan aşağıya atıldı ve sonra üzerleri çöplerle kapatıldı. Galayn Chozh gölü alanında altı yüz kadar çocuk, kadın ve yaşlı katledilerek bedenleri göle atıldı. Sürgünden kaçmayı başaran Çeçenler hayvanlar gibi avlandılar ve katledildiler.

Çeçen halkının imhası sadece fiziksel anlamda değildi. Yüzyıllardır atalarının topraklarında yaşayan Çeçenlerin tüm anıları da yok edildi. Özel kütüphaneler ve arşivlerden eski el yazmaları, dini-felsefi bilimsel çalışmalar, Çeçenler ve İnguşların kökenlerine dair el yazmaları, edebi eserler Çeçenya’nın dört bir yanından Grozny’e getirildi. Çeçen halkının tarihsel anılarını yok etmeye yönelik bu girişimle birkaç gün içerisinde Çeçen halkına ait tüm değerli belgeler şehir merkezinde yakıldı. Dağlarda asırlık kuleler dinamitlendi, sadece Argun Vadisi’nde 300 kadarı yok edildi. Hatta Çeçenlerin atalarına ait mezarlar yerle bir edildi ve mezar taşları değişik binalar ve yolların inşaatlarında kullanıldı. Böylesi şeytani çirkinlik örnekleri Çeçen-İnguş halkına zarar verdi. Sürgün operasyonunu idare eden NKVD gizli polisi şefi Lavrenty Beria 29 Şubat 1944’de Stalin’e bilgi veren bir mektup göndererek “Çeçen ve İnguşların yeniden yerleştirilmesi operasyonunun sonuçlarını bildiriyorum. Yeniden yerleştirme operasyonu bazı yüksek dağlık bölgeler dışında yerleşim alanlarının çoğunda 23 Şubat günü başladı. 91,250’si İnguş olmak üzere 478,479 Çeçen tahliye edildi ve özel demiryolu araçlarına yüklendi. 180 özel tren yüklendi ve bunların 159’u yeni belirlenen bölgelere gönderildi”. Bu kahramanca sürgün operasyonu için, Beria ve onun 711 suç ortağı SSCB hükümeti ödülüyle ödüllendirildi.

Bu Çeçen halkının 1944-1957 yılları arasında maruz kaldığı vahşetten bir örnektir. Burada ortaya koymak istediğim soru şu: Çeçen halkı böylesi insanlık dışı bir muameleyi hak edecek ne yaptı? Komünist liderliği Çeçen halkını Sovyet Birliği’ne karşı Alman ordusuyla işbirliği yapmakla itham etti, ancak gerçekte ise Çeçen halkının Almanlarla işbirliği yapma fırsatı dahi olmadı çünkü Alman ordusu Çeçenya’ya hiç ulaşamadı. Sürgünün gerçek sebebi ise 1918’den 1939’a kadar Çeçen halkının Sovyet rejimine karşı defalarca ayaklanması, bağımsızlıklarını ve özgürlüklerini talep etmeleri ve komünist önderliğinin bundan endişe duymasıydı. Ayrıca sürgünün mimarının zihninde Çeçenya’nın topraklarını komşu bölgelere paylaştırmak vardı.

Çarist dönemlerden bu yana Rus sömürgesine karşı Çeçen mücadelesi her zaman kendi topraklarında özgür ve bağımsız olma, Allah’ın doğumla bahşettiği kendi kaderini tayin ve hürriyet hakkı içindi.

Yukarıda sunulanlardan, Moskova’daki Rus komünist rejimin Birleşmiş Milletler Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi’ne göre Çeçen halkına karşı Soykırım suçunu işlediği açıktır.Sözleşmenin I. Ve II. Maddeleri aşağıdaki gibidir:

Madde 1: Sözleşmeci Devletler, ister barış zamanında isterse savaş zamanında işlensin, önlemeyi ve cezalandırmayı taahhüt ettikleri soykırımın uluslararası hukuka göre bir suç olduğunu teyit eder.
Madde 2: Bu Sözleşme bakımından, ulusal, etnik, ırksal veya dinsel bir grubu, kısmen veya tamamen ortadan kaldırmak amacıyla işlenen aşağıdaki fiillerden her hangi biri, soykırım suçunu oluşturur:

a) Gruba mensup olanların öldürülmesi;
b) Grubun mensuplarına ciddi surette bedensel veya zihinsel zarar verilmesi;
c) Grubun bütünüyle veya kısmen, fiziksel varlığını ortadan kaldıracağı hesaplanarak, yaşam şartlarını kasten değiştirmek;
d) Grup içinde doğumları engellemek amacıyla tedbirler almak;
e) Gruba mensup çocukları zorla bir başka gruba nakletmek.

İkinci maddedeki kriterlerden ilk üçünün 1944 sürgününde Çeçen-İnguş halkına %100’ünün uygulandığını görmek insani hayrete düşürüyor. Bu nedenle yapılanların SOYKIRIM olduğu açık ve nettir. İşe bakın ki insanlığa karşı bir suç olan aynı sözleşmenin birinci maddesinin SSCB hükümeti yönetimine karşı uygulanması düşünülmedi bile.

Sürgün cezasında düşmanca ve acımasızca bir ortamda yaşam mücadelesi verilen on üç yıl boyunca Çeçenler umutlarını asla yitirmediler ve kendi kendilerine bir gün anavatanlarına geri dönerek hayatlarını yeniden inşa edeceklerini telkin ettiler. Kendilerine olan saygılarını muhafaza ettiler ve gururlarıyla ahlaklarını kimsenin ayakları altına almasına izin vermediler. Bu gerçek, ünlü Rus yazar Alexander Solzhenitsyn’in “Gulag Takımadaları” adlı kitabında büyük Gulag (Sovyet çalışma kampı)’ın insanları ve sürgün halklarla ilgili Solzhenitsyn’in kendi beyanlarıyla doğrulanmıştır. “Sadece tek bir ulus itaat psikolojisini kabullenmeyi reddetti ve sadece birkaç isyancı değil, bütün bir millet direniyordu. Onlar Çeçenlerdi. Hiçbir Çeçen yetkililerin minneti kazanmaya ya da onların uşağı olmaya çalışmadı. Çeçenlerin onlara karşı tutumu mağrur ve hatta düşmancaydı. Ve sözlerine şöyle devam ediyor: Sonunda Çeçenler yaşama galip gelecekler”.

1953 yılında Joseph Stalin’in ölümünden sonra Komünist partinin başına Nikita Kruşçev geçti. Kruşçev, Şubat 1956’da partisinin yirmi ikinci kongresinde yaptığı gizli bir konuşmada insanların sürgünlerinin hepsinin bir suç olduğunu ve tersine çevrilmesi gerektiğini ima etti. 9 Ocak 1957’de SSCB Yüksek Sovyeti İcra Komitesi bir kararname ile Çeçen-İnguş Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’ni yeniden kurdu.

Haklarının iade edildiğini öğrenen binlerce Çeçen anavatanları Çeçenya’ya geri dönmeye başladı ve evlerinin yabancılar tarafından işgal edildiğini görünce beyinlerinden vurulmuşa döndüler. Bir kısmı kendi evlerini yabancılardan satın almak zorunda kalsa da Çeçenlerin çoğu ne yapıp edip evlerini geri almaya başardı. 1958 yılında Grozny’deki Rus vatandaşları büyük bir gösteri yapıp hükümetten Çeçenleri sürgünde tutmalarını talep ettiler.

Çarlık dönemindeki soykırım Çeçen halkının nüfusunun %35-50’sinin imhasıyla sonuçlandı. 1944 sürgününün Komünist soykırımında sürgün edilenlerin %50’si yok edildi. Yeltsin ve Putin’in sözüm ona demokratik Rusyası tarafından çıkarılan iki savaşın bugüne kadar ki bilançosu 45 bini çocuk olmak üzere 200 bini aşkın ölü, (resmi Rus raporlarına göre) 400 bini aşkın insan vatanlarından koparılarak İnguşetya, çevre bölgeler ve Avrupa’da mülteci edildi. Savaş sırasında Rus silahlı güçlerince Çeçenya’nın dört bir yanında yaygın şekilde keyfi tutuklamalar, işkenceler, yargısız infazlar ve tecavüzler yapıldı. Bu vahşetler uluslararası insan hakları organizasyonları tarafından belgelenerek yayınlandı.Uluslararası Af Örgütü’nün Genel Sekreteri Pierre Sane, 2004 yılında o dönemin İngiltere Başbakanı Tony Blair’e bir mektup yazarak, “Rusya, Çeçenya’da yargısız infazları, keyfi tutuklamaları, hastanelere doğrudan saldırıları ve kalabalık alanlara gelişigüzel saldırıları içeren ihlalleri tekrarlamaktadır. Çeçen kadınların, çocukların ve erkeklerin dövüldüğü, işkenceye maruz kaldığı ve tecavüze uğradığına ilişkin ikna edici çok sayıda kanıt bulunmaktadır” ifadelerine yer verdi.Uluslararası uzmanlar Rusların Çeçenya’ya yaklaşık 1 milyon 200 bin adet mayın yerleştirdiğini tahmin ediyor. 10 bin Çeçen kara-mayınının kurbanı oldu, çoğunluğu çocuk olan bu masum kurbanlar uzuvlarını kaybederek sakat kaldı. Son iki savaş boyunca Rus hava kuvvetleri tarafından Çeçenya’da gerçekleştirilen binlerce hava saldırısı insanlara, hayvanlara ve doğal hayata tamiri imkansız zararlar verdi. Grozny ve çevresindeki büyük bir alana yayılan petrol birikintilerinin ekolojiye verdiği zarar muazzam oldu. Çeçenya’nın topraklarının %30’unun ekolojik anlamda öldüğü tahmin ediliyor. Doğrudan sivillere yönelik saldırılarda sınır tanımıyorlar. Rus güçleri ve kukla hükümetin militanları tarafından siviller fidye için kaçırılıyor ya da tekrarlanan mop-up (temizlik) operasyonlarında ortadan kayboluyorlar. Memorial insan hakları örgütü son on yıl içerisinde Çeçenya’da 3 bin kişinin arkalarında hiçbir iz bırakmadan ortadan kaybolduğunu tahmin ediyor.

Bu sadece Çeçenya’da bugüne kadar devam eden soykırıma ait kısa bir özetti… Hürriyet ve özgürlüğe ait inançlarımız uğruna ayağa kalktığımız için son 200 yıldır soykırım ve zulme maruz kaldık. Demokratik batı dünyası daha ne kadar görmezden gelecek ve Çeçenya’da neler olup bittiğinin farkında değilmiş gibi davranacak? Batı ve dünyanın geri kalanı ne zaman ayağa kalkıp çok güçlü sömürgeci bir ulusun işgaline karşı mücadele eden küçük bir halkın insan haklarını savunacak? Birleşmiş Milletler’in tüm üyeleri halkların kendi kaderini tayin hakkını ve soykırımın önlenmesini garanti eden Birleşmiş Milletler sözleşmelerine uymayı taahhüt etmedi mi? Hepimiz hükümetlerden imzaladıkları bu sözleşmelerin yükümlülüklerine uygun davranarak gereklerini yerine getirmelerini ve 2004 yılında Avrupa Parlamentosu tarafından Çeçen-İnguş halkının 1944 sürgününü Soykırım kabul eden kararını takip etmelerini istemeliyiz.

Tüm dünya Çeçen halkının halen soykırıma maruz kaldığını biliyor, ancak kendi bencil çıkarları için bunu görmezden geliyorlar ve bu yüzden de insanlığa karşı işlenen bu suçun ortağı oluyorlar, tarih tarafından da böyle yargılanacaklar. Çeçen halkı, “Köle olarak yaşamaktansa, özgürlük için ölmeyi tercih ederiz” deme cesaretini gösterdiği için bu ağır bedeli ödemek zorunda mı?

Bugünün demokratik ülkelerinin sadece kendi çıkarlarına hizmet eden ve Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Sözleşmesi’ni kendi amaçları için kullanan ikiyüzlü politikalarından tiksindiğim kadar; Memorial, Human Rights Watch, Moskova Helsinki Grubu, Uluslararası Af Örgütü ve Rus-Çeçen Dostluk Derneği gibi Çeçenya’daki insan hakları ihlallerini gözlemleyen ve belgeleyen, kendilerini insan haklarına adamış organizasyonların olduğunu da itiraf etmeliyim. Rus ordusu ve Grozny’deki kukla rejim tarafından Çeçenya’da işlenilen insan hakları ihlallerini ortaya çıkarma cesaretini gösterdikleri için bu organizasyonların bazı üyeleri ve arkadaşları vicdansızca katledildi. Çeçen halkı, Anna Politkovskaya, Natalya Estemirova, Stanislav Markelov, Anastasia Baburova, Zarema Sadulayeva ve kocası Alik Dzhabrailov gibi şehit düşmüş süper kahramanları her zaman saygıyla anacaktır.

1944 Çeçen Soykırımının 66.yıldönümü tüm dünyadaki Çeçenler için üzücü bir gün olduğu kadar, insanlık için de üzücü ve karanlık bir gün olmalıdır; çünkü, 66 yıl önce bugün türdeşlerine ahlaksız hayvani bir rejim tarafından iğrenç bir mezalimde bulunuldu. Bu nedenle, korkmuş çocukların ve savunmasız annelerin gözyaşları ve katledilen babaların anıları onuruna, demokratik hükümetlerimizden ahlaki değerlerimiz ve beşeri merhametimiz için ve ezilen halklar için tavır alarak herhangi bir ihtirazi kayıt koymadan Çeçenya halkının yeni milenyumun şafağında maruz kaldığı açık soykırımı kınamalarını talep etmeliyiz. Hükümetlerimiz Birleşmiş Milletler Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi’nin I.maddesinin Çeçenya için uygulanması ve Çeçen halkının imha edilmekten kurtarılmasında kararlı olmalıdır.

Bu üzücü günün anma merasiminde, ezici üstünlüğüne rağmen yeni Rus saldırısına karşı koyan, Çeçen halkının onurunu ve değerlerini yaşamlarıyla savunan, 1944 sürgünü kurbanlarının torunları olan Çeçenya’daki cesur erkek ve kadınları saygıyla selamlıyorum. Ayrıca nerede olurlarsa olsunlar acıyı hisseden ve anavatandaki kardeşlerini desteklemek (tüm manalarda), ortak hedefimiz olan anavatanda bağımsızlık ve özgürlüğü gerçekleştirmek, düsturumuz: “AĞLAMAYACAĞIZ, UNUTMAYACAĞIZ, AFFETMEYECEĞİZ”i canlı tutmak için hep birlikte ayağa kalkan diasporadaki tüm Çeçenleri ve özellikle yaşamlarından endişe ettikleri için anavatanlarını terk eden Avrupa’daki yeni mültecileri selamlıyorum. Umalım ki, Allah’ın lütfuyla bu yıl Çeçen halkının uzun süredir devam eden acılarının sonlandığına ve bağımsız ÇEÇEN CUMHURİYETİ İÇKERYA’nın yeniden doğuşunu kutlayarak son 200 yıldır süregelen ızdıraplarını ve fedakarlıklarını taçlandırdıklarına şahit olalım.

Profesör Mohammad Shashani
Dünya Çeçen Kongresi Başkan Yardımcısı
http://www.waynakh.com/

Nart epos bla teyriçilik

Assı — Mon, 05 Jan 2015 13:47:21 GMT

Nart epos bla teyriçilik

Karaçay-malkar nart eposnu tamalı kalay kuralganın angılar üçün, nartlanı kullukların, cumuşların tolu bilir üçün, alanı atları ne magananı cürütgenlerine, bir-birleri bla kalay emda nek baylamlı bolganlarına cuuab tabar üçün, eposnu kuramın tüz tohtaşdırır üçün, anı tarih şartların belgileu bla birge din oyumun da angılarga kerekbiz. Belgilisiça, kaysı halknı da eposunu tamalın algı burun millet mifologiya kuraydı, kesini tarih «kübesin» a ol em ahır çagında kiyiuçendi. Karaçay-malkar halknı allay mifologiyası algı burun anı burunngu mecisuu teyriçiligindedi. Ol sebebden bu statyabızda teyriçilikni bir kauum şartlarına es bölürge izleybiz.

Teyriçilik «tengriyanstvo» (altay. tengri; şor. tegri; hakas. tigir, ter; tuva. deer; çuvaş. tura; yakut. tangara; mong. tenger; buryat. tengeri, tengri; kalm. tenger; savir. tengri-han; hunn. çenli; şumer. dingir; hatt. dingir; het. dingir) - duniyada em eski dinleni biridi emda anı ızından kelgen cangı din oyumlanı aslamısını tamalıdı. Şarkda Eki-Suu-Arasından (şumerle) başlab, künbatışda Ara tengizni tiyrelerine (etrusskla) deri, künçıgışda yapon, kara-kıtay, türk, altay halklaga deri, şimalda finno-ugor kauumga deri cetib, eki arada ua kavkaz milletle da koşulub, tamam keng cayılgandı.

Teyriçilikni şartların Amerikada olmekle bla mayanı kulturalarında Polineziyanı ayrımkanlarında da (Tangaroa, Tangaloa, Tanaoa, Tinirau, Tin Sin degen kök teyrileni atları bla tengleşdir) tabarga bollukbuz. Anı birinçi kuralıb başlanngan cerin tohtaşdırıuda bügünngü ilmu ahır sözün aytıb da boşamagandı, bolsa da ol bizge artık kerek da bolmaydı. Teyriçilikni açık şartları, teyrini atı (dingir), türlü-türlü din adetleri, iynanıuları 2500 cıl bizni eraga deri Şumerde tabılgan cazıulada açıkdan aytıladıla - sözsüz da, şumer cazma kuralgınçınga deri da, ol cazmalaga tüşgünçünge deri da teyriçilik bolub turgandı. Anı aythanıbız, bu din oyumga azı bla 5 ming cıl boladı. Ol birinçisi. Ekinçisi, teyriçilik kallay dindi, anı baş oyumu taşha-agaçha tabınıumudu ogese Allahnı birligine boysunuumudu (monoteizm), neda bügünngü din coruklanı birine da uşamagan, kesiça bir «kiyik» sezimli iynanıumudu, degen soruuga cuuab izleb körürge durus bolur.

Teyriçilikni din ençiligi

Sözsüz da, allay bir uzak cerlege, allay bir köb emda türlü-türlü milletlege cayılgan dinnge birça baga beriu bolmazlık işdi, artıksız da anı bügünngü halına karab aythanda. Allahnı birligin caklagan dinlede (islam, hristian, iudaizm) Allahha kallay bolsa da bir belgili sıfat bermeu, annga nöger koşak koşmau emda andan başhaga tabınmau alanı baş izlemleridi, coruk halda aytılganı da oldu. Alay a dinni bu bar caşauda cürüu adeti, türlü-türlü milletlede hayırlandırılıuu allından belgilenngen coruklarından biraz uzaygan, türlenngen töresi da boluuçandı. Söz üçün, hristian dinde Allah birdi, alay a anı üç sıfatı ençi belgilenibdi - Bog-Otes, Bog-Sın, Bog-Svyatoy Duh. Kesine tabınıu bla birge, anı sıfatlarını har birine ençi tabınıu, tilek etiu adet da cürüydü, bir kauum sıfatların adam şartlada suratlab, annga kaç da uradıla.

Bu üç dinni (islam, hristian, iudaizm) kaysısında da Caratıuçu bla adamlanı aralarında mölekle, faygambarla, keleçile, sıylı (neda keramatlı) kulla emda assı (zaranlı) canla bardıla. Anı aythanım, dinni ulludan gitçege (vertikal) bargan piramida matallı vlast kuramı bardı: har birini kesini daracasında ençi kullugu, cumuşu, borçu emda erkinligi (sözsüz da, alanı biri da Caratıuçuga tengiş tüldüle, amma barısı da annga boysunubdula).

Başında aytılgan dinleni mizam corukların esge ala, endi teyriçilikni vlast kuramına köz cetdireyik.

1. Piramidanı em başında Ullu-Teyri turadı: açıkdan belgilenngen ençi sıfatı, tengiş nögeri cokdu; anı kişi kuramaydı, büteu duniyalanı ol kuraydı emda ol kuraganla barısı da annga boysunadıla. Turgan ceri kökde bolsa da, ol kuru adamla közleri bla körgen köknü atı bolub kalmay, büteu alamnı da (köz körelmegeni da anı içinde bolub) belgileydi. Ullu-Teyri carathan duniya (semit dinlede cürügen adetdeça) ekige (dualizm) üleşinmeydi: allından kesi carathan adamlaga da, tabigatha da, teyrilege da, kara küçlege da birça caklık etedi, barısına da Baş teyridi.

2. Andan engişgede duniyanı çaklarını türlü-türlü cakçıları (pokroviteli) turadıla - adam ulusu sezelgen har çaknı kesini ençi iyesi (teyrisi, anası, atası) bardı:

Kök-Teyri - köknü iyesi, Ullu-Teyrige boysunubdu (bir-birde kesi Ullu-Teyriça belgilenedi).
Kün-Teyri (Kaynar-Teyri) - künnü iyesi, cerge carık bla cılıu beredi; nart eposda harralanı cakçılarıdı, nart Debetni atasıdı.
Cer-Teyri - cerni üsüne iyelik etedi; nart eposda Kün-Teyrini üy biyçesidi, Debetni anasıdı.
Cel-Teyri (Goriy) - cellege, alanı cürüulerine, hayırlı neda zaranlı boluularına iyelik etedi.
Tengiz-Teyri (Suu-Celimauuz) - birinçi (erkegi-tişisi bolmagan, a.d. canı bolmagan) tengizge iyelik etgendi; nart eposda Satanaynı sabiy zamanında anasından urlab, tubanla basıb turuuçu ayrımkanda caşıradı.
Suu-Teyri (Sülemen) - cerde adamla hayırlanngan suulanı iyesidi.
Ot-Teyri - otha iyelik etedi.
Küysüz-Teyri - acalga, kellik ölümge iyelik etedi.
Ay-Anası - aynı iyesi (ölgenleni canları Ayda turadıla), nart eposda Kün-Teyrini üy biyçesi, Satanaynı anası.
Suu-Anası (Sarasan) - cerde bargan suulaga iyelik etedi.
Kök-Anası (Goylusan) - köknü kadarından caklık etedi.
Köl-Anası (Kemishan) - kölleni iyesi.
Kör-İyesi - cerni tübündegi katlarına (ölgenleni duniyasına) iyelik etedi.
Çoppa (Korla-Çoppa, Elleri-Çoppa) - adamla caşagan orta duniyada (cer-suu) Ullu-Teyrini orunbasarıdı.
Eliya - kök çartlagannı (şıbılanı) iyesi, caznı belgileydi, askerçilege caklık etedi.
Salımçıla - nart eposda köklede caşagan mölek matallı canla.

3. Üçünçü orunda adamlanı caşauları bla, ölümleri bla, turmuşları bla baylamlı cakçıla emda adamlanı canlarına, işlerine katılgan kauumla turadıla:

Apsatı (Bayçomart) - uuçuluk bla kiyikleni iyesi.
Ummay-Biyçe - nartlanı tilek cırlarında Teyrini kızı, üç ayaklı ak maralnı sıfatında suratlanadı; karaç.-malk. mecisuu teyriçilikde Ummay analıkga caklık etedi.
Dolay - aşnı-suunu, aknı cakçısı.
Suuuray-Amma - kumaç soguunu cakçısı.
Erirey - mürzeunü, ındır basıunu cakçısı.
Binakay - üynü, üydegini, otcaganı cakçısı.
Debet - Kün-Teyri bla Cer-Teyriden tuugandı; cerde birinçi temirçidi; kökge (gürbecisin da alıb) uçub ketgeninden beri temirçilikge caklık etedi.
Aymuş - koy sürüuyu bla birge Hurla-Kölnü tübünde turadı; koyçuluknu cakçısıdı.
Örüzmek - nartlanı mölek şartlı başçıları, cakçıları; Satanaynı eri, Eliyanı «karnaşı», kökge çıkganında Kök-Anasına emçek ulan bolgandı; taululaga uruşda (Eliya bla birge) caklık etgen şartı bardı.
Bayçı - ölgenleni tınçlıkların saklaydı, bu duniyaga alanı kölekkelerinde keledi.
Batçalıu (Bıtda-katın) - kabırlanı tınçlıgın saklaydı (börünü sıfatında belgilenedi).
Gummay-kuş - adamnı canın alıb Ayga eltedi.
Hummay-kuş (çıpçık) - cangı tuugannga canın alıb kelib beredi.
Lakkat - itleni cakçıları (it teyrisi).
Callı - adamlaga karşçı küçleni kauumundan; börüleni izlemlerin caklaydı; börünü ırıs atı.
Ataytmaz - adamlaga karşçı küçleni kauumundan; erkişi matallı halda belgilenedi, ayüleni (adamnı assısı ayü boladı) izlemlerin caklaydı; ayünü ırıs atı.
Agaç Kişi - adamlaga karşçı küçleni kauumundan, çegetleni saklaydı; aslamısına mazallı, tilsiz, bek erşi, kiyik adamça belgilenedi.
Çaçlı - erkişilege karşçı küçleni kauumundan, tişirıu sıfatda belgilenedi.
Almastı - adamlaga karşçı küçleni kauumundan; erkişi, tişirıuda boladı.
Emegen - nartlanı em ullu cauları; cangız közlü, talay başlı, kızıl, mor tüklü, aş ayırmagan, adam matallı kucur canla; nartla bla üydegilenirge da boladıla.
Harrala - Kaynar-Teyri kesi carathan kucur insanla, nartlanı açı cauları.
Kızıl Puk (Fuk) - nartlaga karşçı küçleni kauumundan; kökde, cerde da turadı.
Celimauuz - adamlaga karşçı küçleni kauumundan, suuda, cerni tübünde, kökde saklaydı, bu üç duniyanı bir-biri bla baylamlı etedi.
Sarıubek - adamlaga karşçı küçleni kauumundan, cılan matallıdı, töbenngi, orta emda ogargı duniyalanı aralarında baylamlık cürütedi.
Cek - şaytanlanı kauumundandı.
Har-Cur bla Car-Cur - adamnı içine kirib, annga obur bolurlay (anı kibik, ızına adam da bolurlay) hıysab bergen cin matallı canla.

4. Törtünçü kauumnu tüz adamla bla teyrileni, cakçılanı, cekleni aralarında keleçilik tuthan, din adetleni bardırgan bilimli adamla kuraydıla:

Obur - şinin, türsünün türlendirelgen adam; nart tauruhlada «emegen bla nartdan tuugan obur boladı» degen aytıu bardı.
Kart-kurtha - teyriçilikden teren bilimi, sınamı bolgan, başha duniyala bla baylamlık cürütgen usta adam; aslamısına tişirıula boladıla.
Bilgiç - başha duniyala bla baylamlıgı bolgan, bolluknu bilgen adam.
Kımsaçı (kamsaçı) - teyriçilikde din kullukçu; şaman.
Tobultayçı - teyriçilikde din kullukçu.

5. Piramidanı em tübünde tüz adamla turadıla. Bir canından karagannga, bu vlast bashıçda adamdan bolumsuz, andan karıusuz cokdu, barısına da ol calınçak bolub turadı. Başha közden karagannga ua, büteu piramida adamga işleydi - bu din bashıçnı kuramından adam ulunu beri alıb koygannga, din büteuley da maganasız bolub kaladı. Başha türlü aythanda, «teyriçilikni ara baganası adamdı» derge da bollukdu. (Dagıda: karaç.-malk. tilde adamga «mal-teyrisi» deb da aytıladı).

Eslegenibizça, teyriçilikde da boysunuu-boysunduruu piramida tıngılı kuralıbdı, har birini çekleri belgilenibdi. Duniyanı neden emda kalay kuralganı teyriçilikni iç kuramın angılata kelse da, dinni kesinden tışında kaladı. Bolsa da, adamnı tuuganından başlab, caşauunda kerekli cumuşlarına sebeblik etiu (bir belgili corukga da cıya), ölgeninden sora barlık, turluk cerin belgileu, tögeregindegi duniya bla, tabigat bla, başha adamla bla tengiş bazmanda turuu - oldu teyriçilikni em maganalı kesegi. Bu şartları bla teyriçilik başında aytılgan dinlege artık ullu boy bermeydi emda alaga uşaşdı.

Teyriçilikni kerti monoteizm dinleden bir hak ullu başhalıgı bardı: günah-suuab degen angılam cokdu, ol sebebden, Zamanlanı Ahırı, Kıyama Kün, bazman, candet, cahanim da cokdula. Adam büteu etgen işlerin kesini ençi caşauu bla, camagatı bla, bu duniya bla baylamlı etedi. Ullu-Teyrini birinçiligi, har nege da başçılıgı iyeligi mükül etilse da, andan keslerine tilekle tilesele da, kor malla soysala da, annga boysunuu, baş uruu, caşauların annga kulluk etiuge coralau ne az da eslenmeydi. Bu şartları bla teyriçilik, sözsüz da, duniya namısnı, duniyalıknı dinidi, anda ahırat caşauga bir tukum bir orun cokdu. Ol sebebden teyriçilik kesini tış şartları bla monoteizmge uşaş bolsa da, kesini iç maganası bla, bir işeksiz, mecisuu dindi. Eşta, teyriçilik baş dinleri bolgan halklanı askerleri türlü-türlü uruşlada «kiyik» cigitlik, zalimlik, ötgürlük etgenleri da anı «duniya namısı» bla baylamlı bolurla (tengl.: yapon samurayla, türkitle, gunnla, tatar-mongol askerle, skifle, nartla, kavkaz milletlede tau neda özden namıs, d.a.k.). (Dagıda tengl.: karaç.-malk. aytıu «Ahırat azabdan duniya namıs küçlü»).

Nart tauruhlada ne nartla, ne emegenle cerçilik bla cangız da küreşmeydile - tabigat kesi bergen bitimle, uuçuluk, cortuuulla - bu şartla malçılık bla küreşgen halknı ençiligidile. Bolga edi da, cerge urunuuga teyriçilik dinde da artık ullu orun cokdu - bu sanagatda cangız ındır basıunu cakçısı Erirey bolmasa, başha bir teyri aytılmaydı (tengl.: malçılıkda - Aymuş, Ulay, Dolay, Guu; uuçulukda - Apsatı, Bayçomart, Baydımat, Ummay-Biyçe). Malçılık bla küreşgen milletleni aslamısı curt köllü bolmauçandıla, alay a nartla (kavkaz milletle da) bir belgili ençi curtda, ellede, kalalada tıngılı ornalgan halkdıla. Ol sebebden teyriçilik dinni tamalın, çıkgan cerin kuru köçgünçü milletleni aralarında izleu, bizni sartın, artık tüz da tüldü. Bılayda burunngu şumerleni baş keçinmekleri algı burun cerçilik bla baylamlı bolganın da esge alırga durusdu.

Nart eposnu tintiuçüle anı türk-mongol mifologiyala bla, halk eposla bla uşaş-cuuuk ençiliklerin çerte da turgandıla. Ol sebebden biz nart eposnu (anı kibik karaçay-malkar teyriçilikni da) şumerleni «Gilgameş» poemaları bla, bir kauum başha cazma esgertmeleri bla tengleşdirirge, alanı açıkdan uşaş cerlerine es böldürürge izleybiz.

Ol bir duniya

Millet mifologiyala bla din konsepsiyalada ölgenle bla baylamlı oyumla, adetle, belgilisiça, bek kıyın türleniuçendile. Ol sebebden ol bir duniya suratlanngan bir-eki cerge karayık. Ölgenleni duniyasına (rum. «Aid», eski-çuuut. «Şeol») şumerça «Kur» deb aytıladı (tengl.: karaç.-malk. kör «kabır»). Allında şumerlede bu söz «tau» (tengl.: orta-türk. kur «tau») degen maganada cürügendi. Artda ua, taula (taulula da) şumerlege cau bolganlarında, kur («tau») degen söz kesini maganasın biraz türlendirib, «bireu, cau, başha cer» degen magananı algandı. Taunu içi kuru (gırın) bolgandı, saula cerni üsünde, ölgenle ua kurunu (kur) içinde caşau etgendile.

S. Lengdon 1919 cıl basmalagan şumer tabliçkada Ur-Nammu patçah auuşhanından sora Kurga kalay barganını üsünden aytıladı. Cerni ceti kat, har birini birer iyesi (patçahı) - Ur-Nammu ceti patçahha ceti sauga etedi... Karaçay-malkar mecisuu teyriçilikde da cerni ceti katı bardı; ölgenle turgan duniyanı atı da kördü; ölgennge kurugan deb da aytıladı (tengl.: «Kurub ketgin!»; «Ay, sen kurumagın ogese!»). Şumerleni iynanıuları bla ölgenle (alanı kölekkeleri) bir-birde bu duniyaga kaytırga da bolgandıla: karaçay-malkar aytıula bla da ölgenleni kölekkeleri bu duniyada aylanırga, mındagılanı coklarga boladıla (Bayçı da allay kölekkeleni biridi).

Tahtından keterilgen, «ölgen» şumer teyrileni biri - malçılıknı teyrisi Dumuzi (bibl. Tammuz; karaç.-malk. dımmız «semiz») süymeklikni teyrisi İnannanı (tengl.: karaç.-malk. iynak; orok. anana- «süyüu») süygendi. Cerçilikni teyrisi Enkimdu da, annga erişib, İnannanı (şumer tilde nin «kök» + anna «ana, teyri» > Ninanna «Kök Anası») tileydi, malçı bla cauluk cürütedi. Bılayda nart eposda Debetni caşları - koyçu Guu bla uuçu Sehni bir-birleri bla erişgenlerin tengleşdirirge durusdu emda eposda karnaş karnaşnı nek öltürgenini açıkdan aytılmay kalgan çurumun, anı maganasın angılarga bir sebeb boladı. Ahırında Dumuzi muratına cetedi da, İnannaga üylenedi.

İnanna (Kök-Anası) köknü, süymeklikni, sezimleni iyesi bolganın azsınıb, cer tübündegi duniyaga da (Kurnu iyesi ua anı ullu egeçi lazurit kalalı Ereşkigal bolgandı) iyelikni izleydi, ol innet bla ölgenle turgan duniyaga atlanadı. Cerni har bir katında üsünden 6ir bagalı zatın neda kiyimin koya barırga kerek boladı (tengl.: teyriçilikde ölgenni ceti kat kebinlikge salıb ızından ceti kat aş-suu hazırlau). Körden ızına çıgar üçün a, İnanna kesini ornuna başhanı berirge kerek boladı.

Saylau ete kelib, ahırında kesini erin, Dumuzini, töleuge berib koyadı (malçılıknı cakçısı Aymuşnu Hurla-Kölge batılıb ketgeni bla tengleşdir).

Ölgenleni duniyasın saklagan «Kur» patçahha şumerle sarıubek deb boşuna aytmaganlarına teyriçilikde (anı kibik nart eposda da) bıllay şagatlık tabarga bollukbuz. Karaçay-malkar halkda bügünlükde da «Cer cutarık!», «Cer cutsun!» («ölgün» degen maganada) degença kargışla erkin cürüydüle. Eşta, cerni «cuthan» şartı anı sarıubek (Ajdagan Celimauuz, Kara Puk, Kızıl Puk, Apu-Cılan, Supu-Cılan) cumuşları bla baylamlı bolur. Mecisuu teyriçilikde Sarıubek (neda Ajdagan Celimauuz) baş, orta emda töben duniyalanı bir-birleri bla baylamlı etedi. Töben duniyada (ölgenleni duniyasında) cangı can tuuarlay madar bolmazga kerekdi: nart eposda cerni tübündegi kuş balaçıklanı Celimauuz anı üçün aşaydı. Ölgenleni duniyasından saulaga kesi allına kişi kaytmazga kerekdi - şumerlede sarıubek (Kur) ol zatha karauulluk etedi. Karaçay-malkar comaklada suunu başın «kesib», adam casaksız suu berirge unamauçu Sarıubek da bu mifologiyadandı. Mecisuu teyriçilikde cerden çıkgan suu (kara suula) ölgenleni duniyasından keledi emda ölgenle bla saulanı bir-birlerine baylamlı etedi.

Sarıubek bla sermeşiu

Sarıubek bla (haosnu belgilegen başha kucur canıuarla bla da) sermeşiu halk mifologiyalanı kaysısında da erkin tübeuçendi, nart tauruhlada ua emegenle bla, gıbıla bla, sarıubekle bla, celimauuzla bla uruş etiu nartlanı baş cumuşlarıdı (grek aytıulada Gerakl bla Perseyni sermeşleri da tıngılı şagatlık eterikdile). Din oyumnu üsünden aythanda ua, bibliyaçı Georgiyni sarıubek bla barışhanın çerterge tıyınşlı bolur. Bolsa da, bizni eraga deri 2 500 cılnı alga şumerlede da tübeydi sarıubek bla sermeşiu.

Birinçi kere sarıubek bla suunu teyrisi Enki sermeşedi, ekinçi haparda ua celni teyrisi Ninurta aytıladı. Nart eposda da emegenle bla uruşlada nartlaga teyrile da boluşadıla. Enki sermeşgen kucur sarıubekni atı Kur (Kör) bolgandı, ol ölgenle turgan duniyanı iyesidi, içi kuru (gırın) bolgan duşman taunu patçahıdı. Hart eposda Sosurka cer tübüne tüşgen zamanında kuş balaçıklanı sarıubekden kutharganı, eşta, ne canı bla da şumer haparga tolu kelişibdi.

Üçünçü kerede ua Gilgameş (teyrilege koşulmagan bir tüz adam) kesi kazauat etedi. Kartlık cetse, ölüm da kelligin angılaganında, kesini atın duniyada bir cigitlik bla koyar akılda, Gilgameş sıylı narat (kedr) çegetni saklagan bek kucur Huvavanı öltüredi. Bu şumer poemadagı hapar bla nart eposda kart Örüzmekni cigitliklerini aralarında kısha cuuukluk eslenibdi! Andan sora da, ekisi da (nart epos bla şumer «Gilgameş» teyriçilikni baş innetine - duniya namısha, duniyalık sıyga kemsiz ullu magana beriuge tolu boysunubdula: ekisinde da cigit atha çıgar üçün, atların bu duniyada ömürlege igi bla aytdırır üçün uruş etib aylanadıla.

Sözsüz da, sarıubek bla küreşiunü din maganasın da aytırga kerekdi - ata-babala ölgenleni duniyasında turadıla, ol sebebden, alanı bu duniyaga iymey, karauulluk etib turgan, kim da bolsun, açıkdan caudu. Bolsa da, ata-babalaga tabınıu, aladan caklık izleu, ala bla «tin baylamlık cürütüu» degença iynanıula teyriçilikge artda koşulgan oyumla bolurla. Nek degende, töbenngi duniyanı patçahları, karauulları, teyrileri, keleçileri açıkdan belgilensele da (Bayçı, Bıtda-katın, Matçalıu, Celimauuz, Sarıubek, Kur, Ereşkigal), ketgen babalanı anda keslerini ençi orunları, caşauları, kullukları, kuuançları, azabları ne az da aytılmaydı (tengl.: karaç-malk. halkda auuşhan adamga «cumuşu bitdi (boşaldı)» deydile).

Bir Allahha tabınngan birsi dinlede adam auuşhandan sora bir közüuge deri ahıratha tüşedi da, Kıyama Kün cangıdan tirgizilib, dagıda (candetde) caşau eterley madar tabadı. Teyriçilikde ua adamnı ne eter cumuşu da kuru bu duniya bla baylamlı bolganı sebebli, ölüm kesi da, anı cakçıları da, ne türlü cumuşçuları da adamnı em ullu cauudula. Nart eposda acalnı iyesi Küysüz-Teyri bla şıbılanı (caznı) iyesi Eliya, kim ongludu deb, küçlerin sınay, bir-birleri bla erişedile. Talayga deri sozulgan tüyüşde Eliya onglu boladı da, Küysüz-Teyri, canın saklar üçün, horlathanın tanıta, alaydan kaçıb ketedi.

Cerni tübünde neda başında bolsun, kökde bolsun, sarıubekle bla nartlanı aralarında bargan uruşlada da har col sayın nartla horlaydıla. Teyriçilik dinni konsepsiyasında tirgiziliu bolmaganlıkdan, ölüm (sarıubek, celimauuz) caşaunu horlasa, duniyalıknı büteu «aythılı comagı» da boşalıb kallıgı sebebli, nartla ne kıyın uruşdan da horlamlı çıgarga kerek boladıla - ol teyriçilikni tamallı özegidi emda «caşau tuturugudu». Anı ol baş şartın nart eposha artda koşula kelgen hristian neda islam oyumlu comakla oguna horlayalmagandıla.

Alikleni üyleri

Karaçay-malkar nart eposda nartla cortuuulga tebrerden alga neda bir cangı maganalı iş eterik bolsala, har col sayın Alikleni ullu üylerinde cıyıladıla. Ne birinçi nart Debet, ne nartlaga başçılık etib aylanngan Örüzmek, ne başha belgili nart cigitle Alikleden tüldüle (eposda bu tukumdan bir belgili adamnı atı oguna aytılmaydı), bolsa da nartlanı em maganalı cıyılıuları bu üyde nek ötedi?

Burunngu hettlede (bizni eraga deri 2 ming cılnı alga) Cangı cılga coralanıb «vurulliya» (neda «purulliya») deb din bayram bolgandı. Bayramnı atı da, adetlerini aslamısı da hettlege aladan ese algarak caşagan hattladan kelgendi. Caz başında bardırılgan bayramnı közüuyunde patçah adamları bla bir şahardan birsi şaharga, cılnı çaklarını cürüulerin enikley, barlık cerlerine caklık eterik eçki neda koy terini da birgesine alıb, colouçu boladı (karaç.-malk. mecisuulukda Çoppaga kesilgen eçki bla, anı terisi bla tengleşdir). Ahırında ara şaharda ençi coralanngan üyde erkin aşauu-içiuyu bolgan ullu cıyılıu (salli asassar halziya) bardırıladı. Cıyılıunu közüuyunde kart-kurthalanı biri Eliya-Teyrini Cılan bla uruş etgen haparın aytadı...

Teyriçilikde cılan zamannı belgileydi: tögerek burulgan cılan - ol cılnı tolganın (emda ömürlüknü) suratlaydı; Eliya ua caznı, cangı cılnı belgileydi. Bir kauum alimle «purulliya» bayramnı tamalın hatt. Fur «kral» degen söz bla baylamlı etib, «kralnı caklau» degen maganaga çıgaradıla. Bizni sartın a, bayram Cılan bla, Cangı cıl bla baylamlı bolganı sebebli, purulliya > buruluu «cılnı buruluuu, cılannı buruluuu» degen oyumdan çıgarırga durusdu (tengl.: karaç.-malk. «cıl aylandırıu» («buruluu» degen maganada); «cılnı çakları burulub keledile»).

İnanna-dingirni cer tübüne atlannganını üsünden aytılgan şumer poemada da tübeydi cıyılıula bardırılgan üy (İnanna kesini keleçisi Ninşuburga bılay aytadı: (orusç. köçür.) «...Kogda v podzemnıy mir ya voydu, Na holmah pogrebalnıh zaplaç obo mne, V dome sobraniy zabey v baraban...»). Şumer poemada Uruk şahar bla kazauat eter üçün, Gilgameş Kiş şaharnı «erkişilerini cıyılıuundan» caklık izleydi. Kuru erkişile cıyılgan üyle (maydanla) burunngu grek emda rim kulturalada da tübeydile. (Artur patçahnı rısarla cıyılıuçu «tögerek tepsisi» da bu adet bla baylamlı bolurmu?).

Körgenibizça, erkişile cıyılgan üyle mecisuu kulturalı milletlede erkin tübeydile. Nart eposda Alikleni üyde horlamladan sora da cıyılıuçandıla, nartlaga konak kellik bolsa da, Aliklede cıyılıb turganlarına keliuçendi. Anı aythanım, karaçay-malkar nart tauruhdagı üy nartlanı «Halk Cıyılıularına» uşaydı emda erkişile onou etgen, haparlaşhan, aşau-içiu etgen cerça angılaşınadı.

Başında aythanıbızça, nart eposda Alikleden bir cangız adamnı atı aytılmaydı, aladan bir erkişi adam az da, köb da cukga katışıb eslenmeydi. Eposda em «tınçlıklı» tukum İndileridi da, aladan ceti karnaş belgilenibdi, Alikleden a kişi da cokdu (ne nart cigitlede, ne üy iyelede). Bu aytılgan zatlaga tayana, başha mecisuu kulturalı milletlede «cıyılıu üyleni» da esge ala, bir cangı oyumnu aytırga izleybiz: nartla Cıyılıuçu üy Alikleri degen tukumnu üyleri tüldü, andan da ozub, nart tukumlanı arasında «Alikleri» deb tukum da bolmagandı.

Angılatma sözlüknü «Alikleri» degen statyasında bu söznü (ilmuda cürügen adetdeça) tukum atnıça bere, bılay cazabız: atnı tamalında karaç.-malk. ilik «süyek» (bizde «süyek» deb kuru erkişi adamga aytıladı) + leri tukum atlanı caraşdırgan affiks tura bolurla > Alikleri «erleri, erkişileri» degen maganada: eposda bu tukumdan tişirıula cangız kere da aytılmaydıla. (Dagıda kara: Alikaları - malkar tukum; Alika - karaç.-malk. erkişi at).

Bolsa da, nart eposda bu tukumdan cangız bir erkişi da aytılmaydı. Ol sebebden, bizni sartın, bügünngü ilmuda (nartiadada da) bu atnı tukum atnıça aytılganı cangılıçlıdı. Nart eposda kelgen «Alikleni üylerinde» degen söztutuşda basımnı ekinçi bölümge salmay, ahır bölümge salsak, Alikleni üylerinde «erkişileni üylerinde» degen magananı aladı: ilik «süyek» + leni iyelik boluşnu köbçülük sanda affiksi > ilikleni//alikleni üyleri «erkişile cıyılgan üy». Nart eposda bu üyge kerti da kuru erkişile cıyıladıla, arı, tab, obur Satanay oguna barırga bazmaydı. Baş iyesi Örüzmekni alikleni üylerinde ot içirib öltürlüklerin bilgen zamanında da, Satanay kesi barmay, caşı Sosurkanı iyedi.

Başında aytılgan misallanı esge alsak, bir işeksiz, tişirıulanı camagat onoudan ketertgen teyriçilik dinni ençi şartı bolur bıllay «erkişile cıyılıuçu üyle» degen oyum tuuadı. Karaçay-malkar eposda da büteu onounu, işleni, cortuuullanı da erkişile etedile: tişirıula keslerini «dıgalasların» har kuru da erkişileni üsleri bla bardırırga küreşedile. (Satanay biyçeni Temir-Kapu bla uruş etgeni ua keç cazılıb alınngan (1959 cıl) tauruh bolganı bla birge, «8-çi Martnı» innetine boysunub bolurmu degen oyumga tüşündüredi. Kalay-alay ese da, büteu nartiadada bu tauruhdan sora bıllay «tişirıu» variant cokdu).

«Candetden» kaçhanla

Bu bar duniyada keçinmek eter üçün, taymazdan işlerge, tohtausuz kımıldab tururga, türlü-türlü auruulanı horlarga, tabigatnı uslulugundan kesin saklarga, kesi kıyını bla kuragan mülküne uulannganladan caklarga da kerek bolganlay turadı. Ol sebebden adam ulusu ne zamanda da tınçlıklı, mamırlı caşauga, melhumlukga tırmaşhanlay turadı. Karaçay-malkar çamda «Aşargamı ogese catargamı süyese?» degen soruuga: «Catıb aşarga süyeme!» degenley, adam ulusu har nesi da bolgan candetni küsegenley, hazırga umutçu bolganlay turadı. Bolsa da, teyriçilikde candet//cahanim bolmagança, nart eposda da «catıb aşagan» caşau cokdu.

«Enmerkar bla Arattnı patçahı» degen şumer aytıuda «cer candet», altın ömür bılay suratlanadı:

Burun, ertdelede cılanla bla gıbıla bolmagandıla,
Çakanla bla aslanla da bolmagandıla,
Börüle bla itle da bolmagandıla;
Ol zamanlada bu tau curtlada - Şubur-Hamazide,
Köb tilli Şumerde, biy Suteyleni Ullu taularında,
Sıylı Akkad tauda,
Mamırlıkda kalkıgan tau Maduda
Adamga kacauluk, cauluyu etgen bolmagandı;
Büteu alam teyrini rahmatında edi,
Enlil-Teyrige bir tilde mahtau sala edi.
Ol zamanda zar köllü biy, erişgen patçah,
Enki zar köllü biy, erişgen patçah,
Patçahlanı erişdirgen, biyleni zarlandırgan,
Baylıknı biyi, omak söznü iyesi Enki,
Kralga em oyumlu onou etiuçü,
Teyrileni akılman başçıları,
Eredugnu kart-kurtha iyesi
Bir tilde söleşib turgan adamlanı
Auuzlarında tillerin türlendirgendi,
Aralarında ayrılık, tiklik tuudurgandı.

Adam kesi tınçlıknı, candetni küsey tursa da, teyriçilik dinde annga orun cokdu emda allay caşauga artık sıy, mahtau da salınmaydı - teyriçilik duniyalıknı, ongluluknu, erkişilikni dinidi. Bir işeksiz, teyriçilik dinni cürütgen milletleni alganladan ese artık ayırıb kazauat köllülükleri da candet caşaunu ne az da büsüremegenlerinden çıgadı. Ol sebebden bolur, Enki-Teyri, «akılman» da, «oyumlu» da, «kart-kurtha» da, «tatlı tilli» da bola turganlay, adamlanı tınçlıkların, candetlerin da buzub, alanı bir-birlerine etib koyganı.

Candetni, mamırlık caşaunu bek bagalı şartlarını biri - bir tilde söleşiu, bir tilli boluu, bir-biri tilin angılau - burunngu şumerleden beri kelgeni kerti da seyirdi. Bibliyaçı aytıulada (Kniga Bıtiya, 11, 1-9) adamlanı tillerin vavilon kalabalıkda (adamla Annga karşçı bolganları üçün) Caratıuçu kesi katışdırgandı, deb aytıladı. Burunngu şumerle ua, çuuutlulaça bolmay, cerde tilleni teyrile kesleri (bir-birlerine erişgenden) katışdırgandıla deydile. Nart eposda ua bir-biri tilin angılamau degença carsıu da cokdu: nartla teyrile bla, emegenle bla, şaytanla bla, cekle bla, sarıubekle bla, kuşla bla da tılmaçsız söleşedile. Bolsa da, ol şart eposda ne az da mamırlık neda candet şartha tergelmeydi.

«Cer candet» şumerlege caraşmagança, nartlaga da artık bagalı tüldü: nartla cerde emegenleni kırıb boşaganlarında, mamırlıkda, «cer candetde» keslerine orun tabmay, allay tınçlıklı caşau ötdürüude magana körmey, atlı kauumu kökge, cayau bolganları da cer tübüne ketib kaladıla. Nartla cerden ketgenlerinde «candet ornalgan» bu cer caşau Satanayga da erşi, maganasız körünüb kaladı: adamlanı cerçilikge (taş salırga da, boza eterge da) üretib boşaganından copa Satanay da nartlanı ızlarından kökge «köçüb» ketedi.

Birinçi ata-babala

Adam ulusu semit dinle (çuuut, hristian, islam) bla şagırey bolganlı kesini birinçi babalarına Adam faygambar (a.s.) bla Hauanı sanasa da, bek köb halknı mecisuu mifologiyalarına köre alanı birinçi babaları neda börü, neda kün boladı, bir-birlede ua ekisi da babalık etedile (börü totem maganada, kün da kosmos canı bla). Bolsa da, bir kauum tintiuçüle (ala kibik millet ideologiyanı kurauçu kauumla da) «birinçi babalanı» iç maganaların esge almaganlay, kuru tış şartların alıb, bir karangı, kiyik iynanıunu halında suratlauçandıla. Sözsüz da, anı alay boluuuna bir kauum millet mifologiyala kesleri da beredile çurum: zamanla kete barganlarına köre «birinçi babalarını» iç maganaların tas etib, anı kuru tış kabını «bayragın» saklab kalgan halkla da az tüldüle.

Börü bla Kün karaçay-malkar halknı mecisuu teyriçiliginde da, nart tauruhlarında da bardıla. Eposda Örüzmek cangı tuugan caşçık bolub cerge (kölge) uçhan culduznu içinden tüşedi da, anı aşarga kelgen kançık börünü emib başlaydı; nart cortuuullada başçılık etiuçü, nart elleni caklauçu, Eliya bla uşakla etiuçü, ongsuzga boluşuuçu Örüzmek ahırında kökge çıgadı da, Kök-Anaga emçek caş boladı. Tauruhda aytılgannı tüzüne angılar üçün, anı mecisuu teyriçilikni oyumu bla tinterge durusdu.

Kökde culduzlanı Kaynar-Teyri (Kün-Teyrini baş atı) boldurgandı: anı kushanlarından kuralgandıla kökde culduzla bla cerde Harrala oynauçu sarı taşla. Alay demeklik, Kün-Teyri (ata) bla Cer-Teyriden (ana) cerde birinçi nart Debet tuuub, Debet bla obur Batçalıudan a (anası Bıtda-katındı) kalgan nartla tuugan esele, Örüzmekni Kaynar-Teyri kesi carathandı (Kök-Anası ua eposnu em ahırında emçek anası boladı).

Körgenibizça, nartla bla Örüzmek atadan cuuuk cetsele da, ana canları bla başhadıla: nartlanı da, Örüzmekni da ataları birdi - Kün-Teyridi. Mecisuu teyriçilikde erkişileni canları üsünden, tişirıulanı canları ua aydan keledile(Satanaynı anası da Aydı) degen iynanıu bardı. Körgenibizça, nartlanı «cer» katışları bardı, ol sebebden Örüzmekni nartla bla bir tizginnge salıu, anı da Nartha tergeu tüz bolmazmı? Shurtukları Örüzmekni asırarga alıb, keslerine caşlık etsele da, ol nartlaga kan cuuuk bolalmaydı.

Mecisuu teyriçilikde börü (Bıtda-katın) kabırlanı saklaydı: andagılanı beri iymeydi, alaga da mındagıladan zaran cetdirtmey turadı. Örüzmek a kançık börünü (Bıtda-katın kesi bolurmu?) emib, bir işeksiz, annga emçek ulan boladı, alay bla börü kuduretinden caklık da tabadı: çam atı «Börü-emçekdi», börü tonu bardı, Kızıl Puk bla sermeşinde Örüzmekni horlamlı bolganını sıltauun da anı «börü caklıgında» izlerge durusdu. Ölgenleni duniyasında biylik etgen (sarıubekni mecisuulukda baş kullugu oldu, şumerlede Kur sarıubek bla da tengleşdir) Kızıl Puk (sarıubek) cerni başında nartlaga da biylik etgeni teyriçilikni duniya bazmanına karşçı kele edi. Ol sebebden Örüzmek cerni başındagı sarıubekni horlarga kerek boladı. Kabırlanı saklauçu börü ua (eşta, allında ne çurum bla ese da sarıubekni ciberib koygan bolur edi da), Kızıl Puknu «ornuna» (kabırlaga, ölgenlege) cıyar üçün, Örüzmekge tıngılı caklık eterge borçludu (kara: Puknu kalasın saklagan börüle Örüzmekge tiymey koyadıla).

Örüzmekni ölümsüzlügü da bir canından anı börü caklıgı bla baylamlıdı. Kabırlanı saklauçu (börü) emçek anası bolsa, Kün-Teyri atası bolsa, cer bla, cer caşau bla bir tukum bir kan cuuuklugu bolmagannga ölüm kaydan, neden cetsin! Cer caşaunu em tatlı kesegi - sabiy kurau - ol da tiyişmeydi Örüzmekge. Anı belinden engişgesi büteu korgaşındı, alay demeklik Örüzmek (erkişi atda aytılsa da) mölek matallı insandı. Üy biyçesi Satanay da, tişirıu atda aytılsa da, bir işeksiz, eri kibik, mölek matallı insandı: atası Kündü, anası Aydı, ne az da cer katışı cokdu, karatondu (caşı 9 aynı soslan taşnı «karnında» turadı).

Satanaynı eposda aytılgan obur şartı ua, bir işeksiz, sabiyliginde anı asıragan kart-kurthadan köçgen bolur.

Eposnu ayagında, keslerini «cer cumuşların» boşagandan sora, nartlanı bir kauumu kökge, birsi kauumu da cer tübüne ketedile. Nart tauruhda atları bolganla - kökge, cayaula ua cer tübüne baradıla: eşta, bılayda burunngu skif adet (askerçini minngen atı bla birge asırau adet) «söleşe» tura bolur. Nart eposda atnı maganası, ornu az bolmasa da, ahır colnu kayrı barırın belgilerley bir erkinligi, madarı cokdu - eposda at iyesine boysunubdu (Satanay kökge atsız oguna ketedi). Ol sebebden, nartlanı ekige üleşiniulerin, anı taşa, iç çurumun başha zatda izlerge durusdu.

Mecisuu teyriçilikni közünden karagannga, nartlanı bılay ekige üleşinirge kereklileri hak açıkdan belgilenibdi. Cerde (neda cerden) tuugan - cerde kaladı; kökden tuugan - kökge baradı:

1. Debet bla Batçalıudan («cer» bla «ölümden») tuugan nartla, tıyınşlısıça, cerni tübüne barırga kerekdile. «Cer» nartlanı anaları Batçalıu bolganı sebebli, cerde bir kalabalık bolgan töresinde, nartlanı cerni başına çıgarlay, adamlaga boluşluk eterley madarları da bardı - kabırlanı alanı kart anaları Bıtda-katın saklaydı. «Börü-emçek» Örüzmekni atı bolsa da, eposda börü caklık kuru annga berilse da, teyriçilikni közünden karagannga, kerti da börüden (Batçalıudan) tuuganla tuura da «cer» nartladıla. Karaçay-malkar mecisuu aytıulaga köre, ölgenleni canları ayda, sanları ua cerni tübünde turadıla. Halk mifologiyada kabırlanı «saklauçu» börünü ayga aylanıb uluganı da andagı canla bla baylamlı bolur (cerdegi sanlanı aydagı canlarına tansık bolganların belgiley).

2. Nart eposda cer katışları bolmagan cangız Örüzmek bla Satanaynı üydegileri bolurga bolluk edile - kökge keterge kereklile da aladıla. Bolsa da, tüngüç ulanları Sosurka, koyçu Sozuk bla soslan taşdan tuuganı sebebli, ahırında Çuuananı başında sın bolub, gıyı taşça, katıb kaladı (alay bla ol da çıkgan cerine kaytadı). Körgenibizça, kökge keterge tıyınşlı daracası bolgan cangız Örüzmek bla Satanaydıla: Örüzmekni atası Kün-Teyridi, Kök-Anası ua emçek anası boladı, Eliya bla uşaklarında da anı üçün aytıuçandı annga «karnaşım» deb; Satanaynı atası Kün-Teyridi, tabhan anası ua Aydı. Halk aytıulada Örüzmek (kökge çıgıb, teyrileni kuramına koşulganı sebebli bolur) uruşnu közüuyunde taululaga caklık etedi, Satanay a cerge (artıksız da tişirıulaga, bilimge, mamır caşauga) analık etedi.

Kurmanlık tepsile

Nart eposda Alikleni üylerinde cıyılıulanı közüuyu bolsun, emegenleni cıyılıularında bolsun, konak kelgen töresi bolsun, kalayda da kurmanlıkla, et kazanla, boza cıkkırla, sıra gıbıtla bek erkin cürüydüle. Bılayda söz kün-künde aşalgan tüz hantlanı üslerinden barmaydı - söz kurmanlık tepsileni üslerindendi.

Allay kurmanlık tepsile şumerleni mecisuu adetlerinde da erkin tübeydile: din bayramla-cıyılıula har kuru da aş-suu bla baylamlıdıla. Şumer mifologiyada «Mal bla mürzeu» degen aytıuda bıllay sözle bardıla:

Sora teyrini Birinçi Cerinde,
Sıylı Deppannı üsündegi üyünde
Lahar-Koy bla Aşnan-Mürzeu caratıldıla.
Teyrini hant üyüne cıyılıb,
Sıylı Deppannı Anunnakları
Koy bla Mürzeunü bereketlerin
Aşaydıla, alay a toyalmaydıla.
Sıylı Deppannı Anunnakları
Sıylı üzgereni ol tatlı sütün
İçedile, alay atoyalmaydıla...

Hatt//hett kulturada patçah bayramnı atı oguna da aşau-içiu bla baylamlıdı: bayramnı atı EZEN «kurmanlık; hant» degen logogramma bla beriledi. Alanı «ullu cıyılıularını» em baş şartı da aşau-içiu bla baylamlıdı. «Ullu cıyılıunu» közüuyunde patçahha algı burun «açıgan» (neda «tatlı») gırcın beriledi, anı ızı bla içki (çagır), ahırında ua et kurmanlık keledi. Andan sora da esni böldürgen bir zat - aşarıklanı bişiriuçü bla tepsige karauçunu atları bir söz bla aytıladı (karaç.-malk. şapa bla tengleşdir). Bayramnı baş maganası teyrileni sıylau bla, alaga aş-suu beriu bla baylamlı bolsa da, etilgen hantlanı cıyılıuga koşulgan adamla kesleri aşaydıla (cıyılıuga başçılık etgen patçah teyrini cerde orunbasarıdı: karaç.-malk. tepsilede tamadanı kullugun da anı bla tengleşdirirçadı).

Karaçay-malkar teyriçilikde da kuuançha (neda din bayramga) coralanngan kurmanlıklada bolsun, auuşhannga etilgen aş-suuda bolsun, azı bla üç tepsi (hant) salınadı: birinçige mürzeuden etilgen (hıçın, börek, lokum, gırcın) hant, ekinçige içki (boza, sıra, ayran, süt, şay), ahırında ua kurmanlık et. Üç kat tepsi salıu adet, maganasın biraz türlendirse da, bügünlükde da (islam dinni algandan sora da) tolu saklanıbdı. Tepsileni hantlanı) maganaların mecisuu teyriçilikde izlerge durusdu. Teyriçilik mifologiyada adam ulunu duniyası üç atha üleşinibdi - töbenngi duniya, orta duniya, ogargı duniya.

1. Töbenngi duniyaga (ölgenlege) mürzeuden etilgen hantla teceledile: bügünlükde da ölgenlege «iyis» etdiredile - hıçınla, lokumla bişiredile. «Karaşauaynı derti» degen nart tauruhda Karaşauay ölgen Raçıkau üçün sadakaga bir çeten lokumla etdirib çaçadı - ol bir duniyada Raçıkau da ol lokumla bla ölgenlege konakbaylık etedi. Karaçay-malkar sabiy nazmuçukda (Kamçini cerge urdum, Cer mennge bappu berdi, Bappunu itge atdım...) itge bappunu da anı üçün beredile: it (börü) ölgenleni duniyasına karauuldu. Kesilgen malnı kanı da töbenngi duniyaga (ölgenlege) coralanıbdı: kannı itge beredile neda cerge, çungur (kör) kazıb, basdıradıla (bir kauum mecisuu bayramlada kannı suuga cibergendile - suu cerni tübünden, ölgenleden keledi, eki duniyanı bir-biri bla baylamlı etedi).

2. Orta duniyaga (Cer-Teyrige, cer üsüne) boza, sıra, ak (ayran, süt) teceledi. Karaçay-malkar mecisuu teyriçilikde birinçi saban ızga cangı cetgen kız sabiyni basdırıb, anı üsüne sıra (neda süt) kuygan//bürkgen adet bolgandı - cer bitimli bolsun, tişirıuça üyresin degen maganada. Kartlanı aythanlarına köre, ötgen ömürnü 30-40-çı cıllarında da Karaçayda saban sürgen zamanda (suusab kesdirirge deb) çekde gögen bla zınthı bozanı salıb bolgandıla - içerden alga, başından bir çaypalganın amalsız cerge tökgendile. Malnı saugan zamanda ua, tört emçeginden da birinçi tamçıların cerge akdırgan adet bolgandı.

3. Ogargı duniyaga (Ullu-Teyrige, kökdegi canlaga) kurmanlık et buyurulgandı. «Eliya» degen nart cırda «Teyri bla kök başında caşaysa sen, Eliya! Nartla bla dommay şişlik aşaysa sen, Eliya!» degenini maganası «kurmanlık etleni aşaysa» deudü. «Sosurka cer tübünde» degen tauruhda ölgenleni duniyasından başına çıgar üçün, kuşha (ogargı duniyadandı) «kark» degeni sayın et kabdıra, «kurk» degeni sayın a kan urtlata baradı.

Karaçay-malkar adet bla tamadaga baş cartı bla cauurun kalak beriledi - tamada ol ülüşleni tigimle etib, birgesine olturganlaga büteu üleşib beredi (tamada kuuançnı közüuyunde Ullu-Teyrini reinkarnasiya kullugun etedi, ol sebebden tamada bergen ülüşle teyri bergennge sanaladıla). Canı bolgan zatlada baş em maganalı, em kerekli sandı, cannı barlıgın belgileydi, ol sebebden, sözsüz da, tamadaga (Ullu-Teyrige) beriledi. Cauurun kalaknı üsünden aythanda, bu sıylı süyek «Sosuruk bla Sibilçi» degen nart tauruhda da tübeydi. Sosuruk emegenlege aythan «daulu» haparda koyçu caşnı közüne tüşgen cauurun kalaknı üsünde ullu el ornaladı. Bizni sartın, bu nart tauruhnu kuramında «Kaysı ulludu?» degen etiologiya şartları bolgan kosmogoniyalı karaçay-malkar halk aytıu turadı. Mecisuu teyriçilikde buga büteu duniyanı tamalıdı (tengl.: şumer. Buhis; buryat. Buha-Noyon Babay, Boho-Teli, Boho-Muya; tung.-mançj. Buga). Kosmogoniyalı aytıuga köre ua, adamla caşagan cer buganı cauurun kalagını üsünde kuraladı. Alay bla cauurun kalak cerni kesin belgileydi.

Şumerleni «Mal bla mürzeu» degen mifologiya aytıularında teyrini hant üyüne cıyılganla «aşaydıla, alay a toyalmaydıla, içedile, alay a toyalmaydıla». Nart eposda da kelgen konak (Sosurka, Raçıkau, Nogayçık, d.a.k.) allına salınngan hantlanı bir kabhanlay (urtlaganlay) cutub boşab, andan «toymay», dagıda daulaydı. Eposda konaknı muharlıgını üsünden söz barmaydı - «toymaunu» maganası teyriçilik adetdedi - kurmanlık tepsile teyrilege coralanıbdıla. Ol sebebden üç duniyanı da teyrilerin toydurgunçu, tepsi canında olturganla aşdan toyarga, tepsiden kobarga erkin tüldüle: başında aytılgan üç tepsi kelmey, aşau-içiu boşalırga caramaydı, aşnı közüuyunde «teyrileni» aşık-buşuk etdirirge caramaydı, kurmanlık etginçi (Ullu-Teyrini ülüşü), tepsiden kişi da kobmaydı, tamada (Ullu-Teyri) boldu deginçi kurmanlık boşalmaydı (kavkaz milletleni kurmanlık tepsilerinde bu şartla bügünlükde da tıngılı saklanıbdıla).

Mecisuu teyriçilikde türlü-türlü bayramla, kurmanlıkla amalsız erişiule bla boşaladıla: tutuşuu, kol taş atıu, ilişannı marab atışıu, at çariş... Nart tauruhladagı neda başha burungu aytıuladagı allay erişiulege bügünlüknü közünden karab, «sport» neda «bir-biri bla beziu» derge da bollukbuz. Alay a anı kerti iç maganası tüz erkişilikni tanıtıudan terendi emda igi oguna başhadı: bıllay erişiulede erkişilikni körgüzüu innet ne az da bolmagandı.

Burungu hettleni antahşum bla nuntariyasha degen mecisuu bayramlarında da bardı allay erişiule (çariş, tüyüş, cırlab erişiu): at çarişde horlaganlaga patçah öçle beredi. Kilam degen bayramnı közüuyunde ua adamla kesleri çabışıb erişedile - onoulandan 1-çi bla 2-çi orunlanı alganlaga «askerçi kiyimle» beriledi. Hettleni bu kaçhı bayramda çabışıuga artık magana bergenleri bayramnı kesini atı bla («aşıgıu» degen magananı beredi - V.Ardzinba, 79 bet) baylamlıdı (karaç.-malk. kaç «ubegat» // kaç «osen» bla da tengleşdir).

Başında körgüzgenibizça, kurmanlık hantla bla teyrileni «toydurgan» esele, bıllay erişiule bla ua alanı közlerin açhandıla. Ol sebebden, erişiunü közüuuyunde ölgenni «teyrige sıylı kurmanlık» bolgannga tergegendile; allay erişiuden sora horlagan bla horlathan bir-birlerine dert tutmagandıla (ekisi da teyrige kulluk etgendile). Nart eposda Şırdan kesini caşın ilişan öçge salıb, Nöger da anı erişiude öltürüb koyganında açıkdan dert eterge madarı bolmay (başında aytılgan din oyum bla), anı bla hıyla lagımlanı izleydi - teyriçilikni corugun buzganı üçün, tauruhnu ayagında Şırdan «tolu cuuab» da beredi (kesi-kesin öltüredi).

Cıl kaytarıu

Burunngu hettlede (hattlada da) Cangı cılga (cazga) coralanıb «vurulliya» (neda «purulliya»), deb din bayram bolgandı. Caz başında bardırılgan bayramnı közüuyunde patçah adamları bla bir şahardan birsi şaharga, cılnı çaklarını cürüulerin enikley, colouçu boladı. Bayramnı ahırı ullu kurmanlık cıyılıu bla boşaladı. Cıyılıunu közüuyunde kart-kurthalanı biri Eliya-Teyrini Cılan bla uruş etgen haparın aytadı... Belgilisiça ua, cılan teyriçilikde zamannı belgileydi: tögerek burulgan cılan - ol cılnı tolganın suratlaydı; Eliya ua caznı, cangı cılnı belgileydi.

«İnanna bla Şukallituda» degen burungu şumer aytıuda cerçi (Şukallituda) sabanlarına zaran salıuçu katı celleden kutulurlay bir madar izleb:

Kıbılaga burulub karadı.
Künçıkganda culduzlaga karadı.
Şimalga da buruldu.
Künbathanda culduzlaga karadı.
Kökde bir aşhı ışanla izledi.
Ol alanı körüb, maganaların angıladı.
Teyrile [tabigatha] salgan coruklanı kördü,
Teyrileni onouların bildi...

Malçılık bla cerçilik tabigatnı türleniuyu bla, haua bolum bla, cılnı çakları bla kısha baylamlı bolganları sebebli, bu sanagatla bla küreşgen halkla (ertde, keç bolsa da) tabigatnı uslugundan saklanır üçün, anı ışanların tinterge da, bir belgili oruzlama corukda eseblerge da kerek boladıla.

Akbaylanı Aubekirni caşı Mudalif (1921 c. t.) aythandan, burun Karaçayda cıl kaytargan kartla aslam boluuçu edile (allay şagatlıkla başha folklor materiallada da bardıla). «Cıl kaytarıuçu» deb a, cılnı, ol-bu çaknı, aynı, künnü kallay bollukların türlü-türlü şartladan, ışanladan karab aytalgan adamlaga aythandıla.

Söz üçün, cangı aynı birinçi üç kününde cauum aylanmasa (caumasa), ay büteuley da kurgak ay bollukdu degen ışan cürügendi. Cangı aynı «oragı» sırtından tüşerek bolub, anı uçuna çelek «tagılırça» bolsa, ay kurgak bollukdu degendile. Alay bolmay, aynı «oragı» sirirek bolub, çelek «turmazça» bolsa, cauumlu ay bollukdu degendile. Anı tışında, hauanı bolumun canıuarlanı, kanatlılanı, kurtnu-kamıjaknı ol-bu halilerine köre da, keslerini (adamlanı) hallarına köre da belgilegendile (baş kısıu, süyek kemiriu, cara aşlanıu, cel auruu (orus. «meteozavisimost») degença auruula bla baylamlı ışanlaga da karagandıla).

Karaçayda kelir cılnı oruzlamasın da cıl kaytarıuçu kartla belgilegendile: cay çille, kış çille kaçan kirliklerin, baldracüz, nart-kurtla, toklu toymaz künle kaçan başlannıkların, cangı cılnı künün ala bayamlagandıla halkga. Ullu camagat işleni başlardan alga (saban işleni, mammat çalkını, sugarıu işleni allı bla) algı burun, cıl kaytarıuçu kartladan sorub haua bolumnu bilgendile.

Ertdelede Cögeteyde Katçileni tukumdan cıl kaytarıuçu bir aythılı kart bolgandı. Anı cıl kaytarıuu har zamanda da kerti bolgandı deydile. Bir col cögeteyçile Cassı-Agaçha, bir 15-20 arba bolub, elde köpür işlerge deb, agaç alırga bargandıla. Cüklerin da kısıb, ingir ete artha aylanngandıla. İngir a, bılay bir çuuak, cılı ingir bolgandı. Tersakgannı başı sırtha ceterge, caşla ögüz-arba iyer kaygıga kirgendile. Bolsa da, kart hauanı taşa ışanlarından (iyisinden deydile) ullu boran, kıyama kelligin sezib, caşlanı colga aşıkdırırga izlegendi. Anı aythanın kişi san etmegendi. Kaç közüu bolgandı da, caşla hazır gebenleden keslerine murcar etib, keçe alayda kalırlay caraşhandıla. Kart a, ögüzlerini başlarından da tartıb, bir-eki arba da bolub, elge aylanngandı. Keçeni bir zamanında, ol aythança, ullu kıyama kelgendi. Ögüzle cer-cerde geben ışıklaga kısılıb, tegeran alay can aldırgandıla. Caşla ua, asırı suuukdan murcarlarında keçinmek tabalmay, gebenlege ot tıgıb, cel da anı arı-beri sürüb, ullu kalabalıkga kalgandıla. Alay bla keçeleri aman bla ötgendi. Bolga edi da, artda ol ot salgan gebenlerin da tölerge kerek bolgandıla.

Indır bashan zamanda, mürzeu suuurur üçün cel kerek bolsa, «cel çakırthan», dırınnı közüuyunde ua «cel auuzu baylagan» mecisuu duuala, tilekle bolgandıla. Sabanlanı, biçenleni zamanında cangur kıssa, cangur caudurur üçün kurmanlıkla etgendile, suu alışmak oynagandıla. Adam neda mal bir ullu boranda kalsala, «borangülte» etgendile: biçenden katı gırmık burub, bir hayt degen külteni ol gırmık bla kısıb, annga da ot kabındırıb, «auuz baylagan» duuasın okugandıla. Anı aythanıbız, karaçaylılada cıl kaytargan bla birge, tabigatnı, hauanı türlü-türlü uslukların türlendirirley mecisuu «lagımla» da bolgandıla. Tarihçi Şamanlanı İ.M. «Karaçay» gazetde (№ 3-4 (9757) Tohçuk ulu Ufuk (Taukul) Türkdegi karaçaylıladan cazıb algan cıl kaytarıulanı (büteuley da 58 at) basmalay, alanı mecisuuluk bla (hristian din bla da) kısha baylamlı bolganların çertedi.

*****
Bu başında biz keltirgen ülgüle karaçay-malkar halknı mifologiyası aslamısında mecisuu teyriçilikge tayannganına, nart eposnu mifologiya tamalın a mecisuu teyriçilik kuraganına biraz şagatlık eterleydile. Nart tauruhlaga teyriçilikni közünden karalsa, bir işeksiz, alanı iç emda tış kuramların angılau köbge tınç bollukdu, bügünlege deri taşa turgan maganaları açıllık edi. Nart eposnu kaysı bolsa da bir milletni ençi haznasınça belgiler dıgalasla da allay bir az bolluk edile.

Sözsüz da, nart eposnu har millet variantı, prof. V.İ. Abayev aythanlay, «kaysı milletde cürüy ese, ol milletni eposudu». Bolsa da, ol oyumnu ne az da kemçilemegenley, büteu nartiadanı üsünden aythanda, nart tauruhlanı bügünlükde saklanngan büteu barısı teyriçilik dinni epos halda saklanngan esgertmesidi, degen oyumnu tüzge sanaybız. Ullu dinleni kaysısındaça, teyriçilikde da cokdu ençi belgilenngen millet şart - ol kulturogenezni kuramında karalırga kerekli angılamdı, oyumdu. Biz da anı çeklerinde kalırga, aytır sözübüznü da anda tohtatırga izleybiz.

Sözlüknü kuramında karalgan atlanı tamalların açıklagan közüude türk tillege artık orunnu bile-bile bergenbiz emda aslamısına türk tilleni neda baba tilni çeklerinde kararga küreşgenbiz. Alay etgenibizni talay çurumu bardı. Birinçisi, folklor materialga iyelik etgen milletni ana tilinde cürügen atla bla adetleni (alanı maganalarını da) bir-birlerine nelley bir kelişgenlerin açıklau, bizni sartın, ilmuga hayır berlik sınaudu.

Ekinçisi, nart eposnu başha milletlede cürügen haznaları bu halda tıngılı tintilmegenleri sebebli etimologiyanı tengleşdiriu-kelişdiriu lagımların tıyınşlı daracada hayırlandırırlay madar körmeybiz. Ol sebebden, başha üyürlü tille bla da, eposnu başha milletlede cürügen tauruhları bla da hazna küreşmegenbiz.

Üçünçüsü, nart eposnu büteu millet versiyalarını bıllay matallı angılatmaları etilgen töresinde, sözsüz da, büteu nartiyadaga coralanngan bir ullu, tolu, barısın da birikdirgen angılatma sözlüknü caraşdırıu köbge tınç da, miyik daracalı da bolluk edi, alay boluruna da umutçubuz.

Nart eposnu mecisuu teyriçilik salgan tamalı biraz keskin açıklansa, anı kuramına artda koşula kelgen zoroastrizmni, buddizmni, çuuut, hristian emda islam dinleni «ülüşlerin» ayırıu köbge tınç bolluk edi. Artdagı dinleni Kavkaz tiyresine ne zamanlada kelgenleri tarih ilmuga belgili bolganı sebebli, alanı nart eposha da ne zamanlada «üylü» bolganları tıngılı tohtaşdırılırçadı. Anı aythanıbız, nart eposnu mifologiya tamalı ne kadar teren açıklansa, anı tarih betleri da ol kadar keskin «okulluk» edile. Ol zamanda, kim bilsin, sokur Gomerni cigitlik eposu arheologlaga kerti Troyanı açhança, nart tauruhla da Kavkaznı burunngu tarih haznaların açıuga sebeb bolub da kalırla...

Akbaylanı Harun,
(Tolkovıy slovar nekotorıh imen i terminov
nartskogo eposa. S. 14-43)

Kartina Z. Batçayevoy
"Ohota vo vladeniyah Aspatı"

ERTDENGİ CELÇİK

Assı — Mon, 29 Dec 2014 09:43:36 GMT

Ertdengi celçik.

-E-ey, kim bardı blayda?

-Men me

- Gitçe karnaş-ş-şim, s-s-senmis-s-se?

-Hou-u-u…

-Nek çıkgans-s-sa zamans-s-sızlay?

- Töz-z-zalmain…Karnaş-ş-şlarıbıznı s-saklayma…

-Men da s-s-saklayma… Nek tauuş-ş-şung çıkmaydı?

- S-s-seirden.

- Birinçi kere köremis-s-se keçegi köknü?

- Hou-u-u…

- Hm… kara, kara… Anı üçün tılpıuung tıyılgandı! Oh-ho-ho! İgi kara! Ay bla culduzlanı ariuluklarına cetgen zat cokdu!

- Biz barallıkbız mı alaga?

- Künge cetalamıs-s-sa? Ala da alay uzakdadıla.

Alay söleşib turdula ekeulen keçeni kıyırında.

Mingi Taunu em başında. Alanı atları ua – Keçegi cel bla Ertdengi Ayaz. Bir zamanda kelib başladıla karnaşları.

Mingi Tau - Kavkaz taulanı içlerinde tamada tau - bulutladan ton kiygendi, adam közden çal başların cabhandı.

Bir can da bilmeydı, bir adam da sezmeydi, kuş da körmeydi, canıuar da eştmeydi tau başında nezat bolganın, ak bulutla ne zatnı caşırganların.

Cıltıraydıla tögerek ay bla culduzla biyiklikde, kalın bulutlanı ortalarına nürnü tegüb Mingi Taunu çal başların carıtadıla, seirge karaydıla. Ömürlük çırannı üsünde kuuanç ulludu - carık toy baradı: sızgırıb tegerek aylanadıla, cumulub örge çıgadıla, çançılıb tepseyle, bir birlerin erkeletib kuçaklaydıla azat celle. Köb cerleni körüb, duniyanı tögeregine aylyanıb, keledile ala cılnı içinde bir kere cerni tört bölümünden Ata curtha bir birinden tansıkların alırga, bir birine hapar aytırga, tuugan cerlerin körürge.

Cel tukum – ullu, sıylı tukumdu, celleni anaları – hurmetli Haua. Hauanı ceti caşı bla bir kızı – demengli, tolu üy: birinçisi – Koban ayaz, ekinçisi –Şimal cel,andan sora - Künbatış, Künçıgış, Kıbıla cel, gitçele - Keçegi ayaz bla Ertdengi ayaz. Caşlanı içinde – bir cangız kız – Boran-Gılan. Har celni - kesini zamanı, kesini halisi, kesini işi: cılı cel cazda tabigatnı cılıtıb uyatadı, issi cel cay kumlanı iyleydi, hanslanı keptiredi, mılı cel kaçda çapraklanı culkurub cerni cabadı, bulutlanı süredi, suuk cel kış karlanı sebeleydi, cerge ak cabuu cayıb, karnı tübünde solutadı. Mingi Taunu başında Şimal cel Kıbıla cel bla salamlaşadı, Künbatış Künçıgış celni kuçaklaydı. Cılnı içinde bir kere keledi anasına solurga cangız egeçleri Boran-Gılan, karnaşları tögeregine basınıb, anı inaklaydıla, caraşıuluk sözle aytadıla. Sau ıyıknı turadıla celle ata üyde. Haparların aytıb, tansıkların alıb çaçıladıla celle duniyanı tört canına. Celburuş, Elbrus deyle anı sebebli Mingi Tauga adamla.

Karlı töppeleni üsünde, mingi buzlanı arasında canıuar tanımagan, adam közge körünmegen bugoy bardı, anı uzunlugu saulay bir ullu elni oramıçadı. Ol bugoy bla toydan sora kiredile celle Mingi Taunu arasında ullu dorbunga, dorbunnu içinde ala adam sıpatha kirib, altın eşikni açadıla, anı bla üylerine kirelle, bir birleri bla adam sıpatda kol tutub, kuçaklab, salamlaşadıla. Bütöu celleni ariu katangı sanları, çıraylı carık betleri, üslerinde katapa – dariy kiyimleri altın bla kümüş tigilib, ayaklarında cumuşak sahtiyan çurukları. Har çuruknu eki canında gitçe kanatçıkla körünedile – ol çuruklanı cellege kiydiredi anaları sıylı Haua tuugan künlerinde.

- Caşlarım, sizni caşauuguz – azatlık! Ayırıuuguz erkindi! Tıngısız hali – celni kadarı! Men dayım sizni katıgızda! Ullu Allah saklasın sizni aylanngan cerigizde!– deb, aytıuçandı caşlarına anaları.

Tışından cıyılgan Hauanı sabiyleri türlü-türlü kiyimlerin teşib, taulu çepkenleni kiedile. Şimal cel buu terileden etilgen ak tonun ak çepkennge auşturadı,başına da ak kabtalnı atadı. Künbatış cel katapa gabrasın teşedi, altın bla kümüş tigilgen ariu taulu çepken kiedi. Künçıgış erkin dariy çepkenin kızıl kiyimlege auuşturadı Kıbıla cel parça kölegin teşib, caşil betli ariu tigilgen kiyimleni kiyib çıgadı – barısıda bir birinden ariu caşla! Aladan sora Boran-Gılan egeçleri çıgadı. Ah, anıça ariu kız kayda! Karab karayalmazsa, aytıb aytalmazsa! Ak beti, kıyılgan kaşları, ingiçke belli, subay sanları! Ala közleri ua culduzlaça cıltıray! Barı birge cıyılıb uzakdan kelgen celle ana bla ataların kolların tutarga aşıgadıla – Mingi Taunu miyik başında Cel teyrisi Goriy caşaydı, engişkerek başında – hurmetli anaları Haua.

Cel ne keltirirge bollukdu? Kolu cok, ayagı cok. Alay a Hauanı sabiyleri Mingi Tauga kurulay kelmeydile – türlü –türlü ariu iyisleni cıyıb keltiredile – kögetleni, gokkalanı, tatlı şhuurlanı iyislerin. Taunu içinde seyirlik amal bla saugaları ariu gokkala, kögetle, halıuala, omak gırcınla bla tatlı hant bolub tepsilege casalanadıla.

Sau ıyıknı kuuanç baradı Mingi Taunu içinde.

Ol ıyıkdan sora çaçılırga tebreydile daraca tukumnu özekleri.

Üyden çıgarga tebregenley, ata bla ananı kolların tutub, celle kaytadıla ullu dorbunga, anda ua altın eşikni katında kümüş eşik bardı. Çurukların bir birlerine kagıb cel sıpatha kirelle, kümüş eşikni açıb bugou bla sızgırgan tauş etib cumulub çıgadıla kökke Mingi Taunu arasından cigit celle.

*****

Cel tukumnu içinde em gitçele Keçegi celçik bla Ertengi Ayazçık. Ala ata curtdan uzakga ketmeydile, alanı tamada karnaşları erkeletib, kıyın işden ayaydıla. Alay a celle gitçe bolsala da – bir cerde üynü içinde turalmaydıla. Közüuü bla çıgadıla üylerinden, Mingi Taunu sırtı bla tüşüb, elleni, cerleni coklaydıla. Keçegi celçikni işi tınç – tabigatha bellyau aytadı, culduzla bla seleşedi. Tang athınçı, üyge aşıgadı. Ertdengi Ayaz karnaşından ese zalim, anı haparın aytayık. Tang athanlay, Mingi Taunu katında aylanadı, künnü nürü cayılganlay – uzagırakga barıb kaytadı, esine tüşse ua – kesi carathan Kavkaznı cerlerine uçarga da boşdu başına. Cel - azatlıknı balası! Kün ortasına kirginçi Ertdengi Ayaz ellege, cerlege cayıladı. Kün ortaga deri boşdu başına, atası bla anası, tamada karnaşları beredile anga erkinlik cer-suu körüb kelirge.

* * * * * * * * *

Bu hapar Ertengi Ayaznı üsündendi. Anı bek ariu halal halisi bardı.

Ertenlikde ol kesi uyanıb, akırtın, karnaşların uyatmayın, tübüne tüşüuçandı. Bütün da bek ol caz bla caynı ayları bla, kaçnı al belümün süedi. Gokkala bla oynab, çipçiklanı cırlaganlarına tınglab, gitçe canıuarçıklanı erkeletib turuuçandı celçik.

- Sen asırı cumuşaksa, cel nazik bolmaydı - deb, uruşhan da eteedi anga Şimal cel - tamada karnaşı, celleni içinde em küşlü, em suuuk cel. Kıbıla cel da gitçe karnaşçıgına «Katırak bol, seni haling bizge uşarga kerekdi, sen cel tukumnu balasısa! Karıu alıb küçlenir üçün köb küreşirge, keb işlerge kerekdi»- deb, akıl üreteedi. Cuab etmeyin, engişge karab, ışarıb tınglauçandı bizni celçigibiz. Uruşsala da, ullu karnaşları açıulanmaydıla gitçege – nasihat eterge, öçlendirirge da ullu karnaşlanı colları da borçları da bardı. Anı angılab, kesin katdırıb, karnaşlarına uşarça sıntıllanırga küreşeedi Ertdengi ayazçık, halisi ua türlenmeedi - cumuşak, adejli, halal: bir canı bolgan canıuarga koy eseng – bir bitimge zaran etdirmeedi.

Büteu canıuarlanı, bitimleni, büteu adamlanı tillerin bilib, içinden aythanlarında angılab, celçigibiz barına kirsiz innet tutub, boluşurga küreşeedi.

Kökde

Bir kün, aythanıbızça, tang alasında turub, dorbundan kümüş eşikni açıb çıkdı Mingi Taunu başına ertdengi celçik. Dariy çepkenlikça cayılıb, kerilib, karadı Ata curtnu huşhunnga. Tübünde, köz cetginçi – taula, buulaça, tizilib, karlı-buzlu başları kökge tie tegerekge nür tögelle, çuçhurla, taza kobanla auuzlada, suu boynu özenlede cıltıraydıla nalmazlaça, kayalanı sırtlarında ak bulutla, mazallı buhar koylaça, tayanıb turadıla – bu aybat tabigatnı körgen sayın ayaznı cüregi urub, kuuanç bla cırlab başlaydı!

-Ege-ge-y, ertden aşhı bolsun, Kavkaznı Aşhı Mahuua Tau!

-Ege-y, sizge da salam, ak bulutla!

-Ege-gey-y, salam ariu duniya- ya-ya-ya!

- Salam senge, bagalı Kavkazım!

- Salam sizge, şam Karaçay bla ariu Malkarım!

Barına da salam aytıb, Ertengi Ayaz bulutlanı ıynaklab uyatdı, uçdu arı bla beri, kabırgalarından türtdü, cukuların çaçdı.

Mingi Taunu başında kalkıgan ullu ak bulut erine-erine cuuab etdi:

- Ey, hataçı, nek bügün kuturgansa ertdengide? Ne kıçırık, ne sıyıt dı bu?- auazında nakırda eştile edi.

- Uyan, uyan! Kün başlanadı! Ertdengi salkında bir işing da bar bolur?- tohtamay, cuuabın edti celçik.

- Ay, sirkiu, koyarsa sen tınç turgan cerimde…

- Da sen catıb tursang, kim cerni cibitirikdi?

- Kerti ayt? Men alkınçı suunu az cıyganma içime, bir kesek kalkıyım!

- Caz kelgendi! Uyan! Seni saklab turadıla bitim, canıuarla, adamla!

- Alay a, anıda tüz aytasa. Meni colum uzakdı, Auuzga barırga kerekdi menge, tamada karnaşıng cetse – ketdik!

- Tamada karnaşlarım soluy turadıla – bu ıyıkda saklamagız alanı. Men seni arlagırakga elteyim, Mingi Taunu töppelerin boş eteyim, ırazımısa? – ol söz bla uçdu celçik bulutnu katı bla, teberib eltdi talay bir zamannı:

- Endi tur blayda, ullu karnaşımı sakla, – ol eltir seni auuzga. İgi colga bar!

- Sen da sau kal!

-Aşhı! – deb, ol söz bla ızına kaytıb, tüşdü celçik Mingi Taunu üsüne. Başında entda bir işi baredi. Tegerekge karab, kuş uyanı içinde iesin cokladı. Kuş uya boş bolganına seyirsindi.

- Meni mi izleyse, hoca? – nakırda eştildi celge. Cel, burulub, Mingi taunu katında esledi nakırdaçını: kanatların keng cayıb uzakda ullu kuş tögerek uça tura edi. Kuş tukumnu celle sıylı körelle – miyikde caşab, terk uçub kuşla negerlik etelle cellege.

- Salam, bagalı honşubuz!

- Senge da salam! Ne hapar? Tınçmısız?

- Tınçbız, tınç boluguz!

- Ne, karıu cıydıngmı? Karnaşlarıng «Gitçebizge karay tur» deb buürgandıla, kayda, kelçin katıma, karıuungu sınayım! Çırtda taban tireme!

Silkinib, kozuuçu taba uçdu celçik. Büteu karıuun cıyıb, urdu kuşnu. Kanatlını bir tügü da kımıldamagança köründü.

- Kerti, zalim bolgansa! Tüneneden ese bek urdung, aperim! – celçik oynab aythanın angılab, köl basdı.

- Kel, endi, meni uyama deri uçayık. Bizni gitçe citi közübüz uyanngan bolmaz!

Ol sez bla uçub tebredi kuş. Celçik da, anı ozarga küreşib, cumulub ketdi kuş uya taba. Bir kesekden, kanatlı, «Ozdung, ozdung meni! Sau kal!» deb, burulub ketdi. «Meni sabiyge sanaydı!» - deb, ol sagış bla kuş uya bolgan kayaga urdu kesin celçik.

Uyada ua gitçe kuş balaçık cuklab tura edi. Anı kekelin sılab, uyatdı celçik.

- Salam, anam kaydadı? Aç boldum! Aç boldum! – deb, kıçırıb başladı citiköz.

- Tınç tur, bu sagat kellikdile atang da anag da - degenley, sızgırıb kuş ana kele turganın eşitib, tüşdü cel tübüne.

Kayanı sırtında

Tübünde hansla, terekle cuklaydıla, çıbçıkla kalkıydıla. Alanı kımıldatıb, uyatdı ertdengi celçik.

Gergele uyanıb, kanatçıkların kagıb, olsagat kökge uçdula, zıngırdauuk cırların başladıla:

- Kün tayakla körünügüz, hansla, terekle uyanıgız, canıuarla cukudan ayazıgız – cangı kün başlanadı, başlanadı, başlanadı! fişt- fişt-fişt!

Caz akırın kesini işin bardıradı, boşaydı – caşil şatık kırdış katapa küyüzça cabdı taulanı sırtların, terekle da köz kuuandıradıla cangı kiyimleri bla. Cankozla ak çapırıb boşab, taşa cerlege bugunngandıla, möleuüşle da kök çaprakların atdıla – zalıkıldı sarı gokkaların açdı.

Celçik zalıkıldını çaprakların sıladı akırtın – gokkalarını ariulugu tauruhtan kelgença! Sarı dariyden işlenngença, uzun çaprakla açılgandıla kün bla salamlaşırga, caşil butakları kayanı sırtın kuçaklaydıla.

Arüu bolgallıkga gokkaları, zalıkıldını iyisi adamlaga caramaydı, butakları bla gokkaları canıuarlaga – ölür otdu - celçik anı eskerib, iyisin üsünden kakdı, zalıkıldını katına kurgak bıltırgı sınngan butaklanı keltirib, buruu etdi – kele kelib, mal aşamasın!

Bir kesek engişgerek tüşüb, it burun ülküleni katlarına bardı celçik. Ah! Kalay ariu zaman keldi duniyaga! İt burun ülküleni üslerinde kızılısman bla ak gokkala cangı kelinçikleni çepkenleriça cayılıb taulanı carık etdile.

Adebli papatiyala da tögereklerine basınngandıla, engişden örge karaydıla, başçıkların çaykay.

Türtü ülküleni üslerinde da sarı mınçaklaça çakgandıla gokkaları.Türlü –türlü hansla, gokkala cerni üsüne cayılgandıla. Kök çeçekleni çaykab, kongurauçuklanı uyatıb, alanı ariu tauuşlarına tıngılab, tögeregine karab, kayalanı sırtları bla cangı cetgen cıltırauuş hansla bla oynay tüşdü ertdengi celçik koban ızına.

Koban ızında

Suu boynu özende, Kobannı cagasında çalbaş Koban Ayaz biylik etedi. Anga tübeb, adejli salamlaşdı Ertdengi Celçik.

- Ertdeng aşhı bolsun, abadan karnaşıbız! Ne ete turasa? Tınçmısa?

- Aşhılık senge da, caşçık! Tınç, tınç bol! Ay aperim, kart karnaşıngı unutmaysa sen! Ne hapar başında?

-Turabız biz da tınç esen. Karnaşlarıbız işlerinden soluydula, bir birinden tansıkların aladıla. Bir zamandan cayıllıkdıla cer-cerge, kesing bilese. Sen kalaysa?

-Turama men körgeningça. Suunu suutama, Tögerekni da mılı eteme. Meni işim birça baradı, suu ızı ayazsız bolmaydı.

-Başına çıkmaymısa?

- Da men kart bolganma, uzak colga çıgarga.

Bılayın da koüb ketalmayma. Karnaşla bla egeçibizni közüuünde köre turama – menge barısıda kaytadıla.

-Bir kere çıksang, bir zat da bolmaz. Men tururma bılayda!

-Sen caşsa entda, suu ızında işim köb. Arıgan da etdim bügün – ertdengide bek küreşdim! Başında suuga kurgak terekleni atdıla da adamla – alanı tübüne tüşürüb, cagalaga çıgardım. Men bir kesek kalkıyım da, sen boluşama deeseng – tur blay bir kesek, ayaz et!

-İgi da deyse, kalkı, men eterme işingi!

- İgi kara tögereginge!

Ol söz bla çurukların teşib, adam sıpatha kirdi Koban Ayaz, andan sora eki çurugun taşnı tübüne caşırıb, soylandı kart kişi taşlaga. Çal başında – eski başlıgı, üsünde – kara çepkeni. Anı körgen – cel bolganın bilmez, bir türlü kart kişi taşlanı üsünde catıb turadı, deb, seyirsinnikdi.

- Etgen işinge erkinse, alay a bir kün çuruklarıngı tabmay kalsang – ne eterikse? – kesin tıyalmayın sordu Ertdengi celçik.

- Korkma, bir can da kelmez katıma, men bilmegenley. Cangız senge aytırım – sen teşme çuruklarıngı! Endi bar, et işingi. – Ol söz bla aksakallı türlü kişi cukladı.

- Teşeme desem da – teşallık tüyülme – deb içinden, seirsindi Koban ayaznı sözlerine.

Tebredi sora boluşlukçu suunu üsübla örge-engişge aylanıb. Kobannı şorhaları caynı allında bek ariu bolub turadıla, suu – cılamukça taza, suunu içinde har taşçık körünedi - köb künleni ullu cangur caumadı, başına muual kirgen zamanda bulutla acaşhan koylaça başında kalıb ketelle, tübünde körünmey turadıla. Kobannı şorhalarında cıltıraydıla ılışıkla, alanı sırtçıklarında tamgala kümüşnü üsündeça çaçılgandıla. Çabaklaga celçik: «Uf-f-f!»- degenley, atılıb ketdile şorhala bla, alanı sürüb, bir cagadan bir cagaga aylandı şohubuz.

Çabak bla oündan erigib, taşlaga esin aylandırdı caş celçik. Kobannı taşları bek ertdegilidile, alanı sıydam sıpatları – Koban ayaz bla Suunu işlerille. Kün-künden, cıl-cıldan bir sagatha tohtamayın Suu bla Cel taşlanı sılayla, sıydam etedile, cagalanı üsünde tizedile. Alanı üslerinde türlü-türlü suratlarına karab, suu bla celni işine seyirsinib turdu igi kesek zamannı bizni talpınngan mammatıbız.

Oynay, karay turganlay, suunu arasında ullu tomraunu kele turganın kördü celçigibiz. «Ol tomrau hata etginçi, anı suu cagaga eltirge kerekdi» - deb, esine keldi. Kesin kattırıb, köb küreşdi gitçe celçik – kertisi bla da eltdi ol tomuraunu cagaga.

Koban ızında zamanı cengil ketdi gitçe celni, bir sagatdan kart Koban Ayaz da uyandı. Taşnı tübünden eki çurugun alıb, kiydi, ayakların bir birlerine kagıb, cel sıpatha kirib örge çıkdı.

Anga seyirsinib karab turdu gitçe karnaşı.

- Cukumu çaçtım bir kesek… Çab endi sen, akıllı, colungdan tıymayım! Sau bol, aperim, kartha kele tur!

- Sau kal, karnaşım! Kelirme men entda! – deb, ketdi kart celni boluşlukçusu Mingi Taunu başına.

Çegetde.

Celni terkligi ullu, colu kısha. Adamla sau ıyıknı bargan cerde – cel sagat carımga barıb kaytırıkdı. Har künsayın baradı Ertdengi celçigibiz çegetni içine – terekle bla canıuarlanı coklarga. Kün tayakla tiyginçi, çegetni içi çıpçıklanı zıngırdauk cirlarından toladı, celçik kirgenley çegetge, terekle uşakların etedile.

Söznü birinçi kart Emen terek başladı:

- Ertdeng aşhı bolsun! Entda bir kün başlanadı, kuanıgız, bitim kauum, bizge bu tamaşalık cerle buürulganına!

Celçik emen terekni koynuna kirib turdu bir kesekni anı çaprakları bla oynay, çapraklanı şuuuldaganlarına tıngılab.

- Aşhılık senge da – deb, cuabın etdi katında ösgen kart Narat Terek. Sen barıbızdan da tamadasa, akıl üretese caş kauumga. Kuanıb turabız biz bu ariu duniyaga!

-Bügün igi cukladım men – deb, sözge koşuldu Kozterek – muual kirdi duniyaga, biz da soluduk!

- Meni ua cuklarga koymadıla sau keçeni erlen balala, daur etib turdula tanga deri – tarıkdı nögerlerine butaklı Çinar Terek

- Kaydadıla da endi? Tauşları çıkmaydı – deb, sordu Çinarnı kart Emen terek.

- Kaçıb ketdile çegetni ol bir kıyırına. Endi, tileyme sizge, bagalı honşularım, daurnu koüguz, men kalkıyım.

Anı sözün eşitib, celçik akırın ketdi çegetni başha kıyırına: solusun Çinar Terek, cılı da cetkendi…

Çegetni bir canında ua kara suuçuk bardı, anı katına cangı uyannganlay, türlü-türlü canıuarla da balaları da cıyıladıla, bir-birleri bla salamlaşadıla. Bügün kara suunu tögereginde Çinar terekni cukudan carsıthanla üç erlen bala, beş-altı gitçe koyançık, kirpi balaçık,buu buzouçukla bla cangı tuugan cugutur buzou biri-birleri bla oynay tura edile.

- Kara sen bu sabiyge! Nek kelgense beri? Bar ananga! – erlençikle üretib başladıla cuguturga.- Sen, alkınçı, gitçese.

- Men sizden ese ulluma-a-a! – deb, ıngırdadı buzou.

-Ot-sanıng ullu bolgallıkka bizden, cılıng da biliming da gitçedi! Börü kelib kalmasın, kaç ananga!

- Kimdi börü? – degenley, buu buzouçukla kulakların başlarına kısdıla, kaçarga tebreb.

- Atagızga sor – deb, erlenle bla koyanla kankıldab külüb, bir- birlerin sürüb, oynab tebredile. Alanı daurlarına bir kesekden cuguturnu anası çabıb keldi:

- Balamı körgen barmı-ı-ısız? Men kaygılanıb, cer tabmayma-a-a!

Ol kelirge, buzouçugu taşa cerge barıb, ülküleni arasında cuklab tebregenedi. Anası balasın körmeyin, ökürüb başladı.

Ertdengi Ayazçık gitçeni katına barıb, kulagından tartdı – çortlab çıgkallay ülküleni arasından, anası katına atlab bardı, kuanıb.

- Ay, ama-a-an, kaydasa? Canımı-ı alasa! Katımdan çırt da tayma-a-a!- deb, alıb ketdi balasın ullu cugutur ana.

Elde

Kayrı baradı har künsayın Ertengi Ayaz? Erinmeyin, arımayın barıb, kayda turadı kün ortaga deri? Siz bilesiz anı, sabiyle. Siz anga ertdengisain tübeysiz. Ol kelib, betçiklerigizni akırtın sılaydı, cukunu ızların keteredi. Angıladıgızmı? İgidi da – adamlanı ellerine.

Ertengi Ayaz adamla caşagan cerlege barırga bek süedi. Seyirsinib, ol adamlanı caşaularına karaydı

Auullada kün turgunçu kımıldau başlanadı. İynekle öküredile, keçegi sütlerin tişirıula sauadıla. Anda-bında sautlanı kagırthan tauuşları, itleni çabhanları eşitilinedi. Ammala ot cagalanı candıradıla, ocakladan ak tütün çıgadı. Bir zamandan ariu iyisle cayıladıla başına – kimi hıçin etedi, kimi hans çay cılıtadı, kimi et şorpanı caraştıradı.

Oramda sürüuçü körünedi, arbazladan iynekle terk çıgadıla. «Ketdik, ketdik, cengil boluguz, aç bolduk Caşil kırdışha tansınk bolduk.» - deb, bir birlerin aşıktıradıla. Arabazlanı içlerinde açıulanıb itle çabadıla: «Koragız arı,koragız arı» İtleni çabhanların kulakga da almayın baradıla kayıklaça orambla mamır iynekle.

Sürüu ketgenley elni içine bir kesek zamanga şoşluk kaytadı.

Elni içinde bütöu adamlanı, canıuarlanı, bütöu terekleni tanıydı bizni celçigibiz. Arbaz -arbazga aylanıb, kim ne etgenine esdi. Bir arbazda kart amma tauuklaga aş atıb, alanı erkeletedi:

«Aşagız, ariu taukçuklarım, igi cücekçiklerim! Aşa sen da, kıçırıuçu!» Athan aşına celçik iyiledi, tauuklanı allarına tizdi, barına da ceterça.

Başha ielik cerde cangı kelinçik arbaznı sibiredi, arık kolçukları ertdengide üşüydüle. Celçik betine urganlay: «Ertdengi ayazçık, salam senge!» deb aytadı. Seyirsinib, celçik tohtaydı bir kesekge: «İşlegen, igi kız!» deb, anga akırtıng boluşadı, umurnu-çumurnu cıyadı– karab karagınçı ullu arbaz sibirindi. Kain ata terezeden karab, mahtadı kelinçikni: « Kelinçigibiz işley a biledi, karaçın, kalay cengil sibirdi arbaznı!» - deb, üy iesine aylandı. Kain ana içinden küçsündü: «Nege kuanadı ma bu adam? Meni caşıma kaysı da kelligedi, meni kızım kelinden ese igi işleydi». Kızı ua kün ortaga deri cuklarıkdı.

Bu katınnı celçik caratmaydı, kesini kızın mahtagandan sora işi bolmaydı anı.

Honşu arbazda ua temirçi Osman caşaydı. Ertdengide ol, üy biyçesi bla sabiyleni uyatmay azık cıyadı kesine - işi auur, sanları ullu. Bir kolga azıgın aldı, ekinçi kolga – suu cıkkırçıknı. Eşikni katında tohtadı, kalay açarga bilmey. Celçik terk cetib, eşikni açdı – temirçi üyden çıkganlay, ızından eşikni akırtın cabtı. Ah-ah-ah – deb, küldü Osman – seir zat! Celçik boluşhanın eskermeyin, seirge küldü.

Bir arbazda kart kişi ertengide otunlanı cara turadı. Köb küreşdi, arıdı. «Kaydadı ma bunu caşı? Cukunu boynun bura bolur. Ay, kişi, erinçekni östürdüng da, endi tınçlık cok senge »- deb , küçsündü Ertdengi Ayazçık.

Tereze bla üyge kirdi.

- Tur örge, ayıbdı, kart atang otun cara, sen da ögüzça cuklab - deb, küreşdi uyatırga, mazallı caşnı üsüne «uf-f-f» deb şohubuz. Bir zat - közün da açmadı caş! Aş üyde çelekni tübünde birkesek suunu esledi ayazçık. Suunu içinden alıb, birda karamayın, ayamay caşnı üsüne kuydu.

- Ne boldu? Ne kıyıllıkdı bu! Kim meni üsüme suunu kuydu? – deb, çortlab çıkdı arbazga erinçek. Cılı cetgen atası otun carganın körüb, kızardı caş. Batışladan tüşüb, baltanı aldı atasını kolundan.

- Kızara bilgen - adam bollukdu. Tüz etdim, uyathanımı! – deb, kesine köl salıb, ketdi başha oramlaga Ertdengi Ayazçık.

Avtor: Rimma Magdieva (Gerbekova)
http://karachays.com/publ/63-1-0-418

ALAN (Karaçay-Malkar) ADETLE

Assı — Wed, 10 Dec 2014 18:24:10 GMT

ALAN (Karaçay-Malkar) ADETLE

1.Tamada kirse ne eterge kerekdi?
2.Tişirıunu körseng ne eterge kerekdi?
3.Cauorun, başcartı kimge salınadı?
4.Törde kim olturadı?
5.Aşarga oltursang kalay aşarga kerekdi?
6.Aşab boşasang kesing turub keterge bolamıdı?
7.Konakda keç kalırga caraymıdı?
8.Stolnu otrasında tabakdan kalay aşaydıla?
9.Koydan nença ülüş çıgadı?
10.Tişirıuga kaysı süek salınadı?
11.Kaysı süekni ülüşge salmaydıla?
12.Adamga suusab berseng ne etese?
13.Tamadalanı uşaklarına çakırılmay koşulurga caraymıdı?
14.Stolga aşarga oltursang kollarıngı kalay salırga kerekdi?
15.Süyümçü aythannga ne etedile?
16.Abdez algannga suu kuülamıdı?
17.Abdez suunu kayrı tögedile?
18.Cau cib kaçan tagıladı?
19.İtlik çaç,itlik kölek deb nege aytadıla?
20.Tiş cırna kaçan etiledi?
21.Konakga kalay karaydıla?
22.Kelinni au caulugun,kol caulukların kim aladı?
23.Til tuthan,auuz açdırgan ne zat adetledile?
24.Kelin kayın atası bla kayın anasını atların aytamıdı?
25.Colda tişirıu kaysı canında baradı?
26.Kartlanı alları bla öterge caraymıdı?
27.Kim alga salamlaşadı?
28.Erkişi mıyık kaçan koyadı?
29.Adamnı zatın kaytarsang ne aytasa?
30.Toyga kızla-caşla kalay cürügendile?
31.Buzouçu deb kimge aythandıla?
32.Carım çalkıçı deb ua?
33.Tolu çalkıçı caş kaçan bolgandı?

1.Tamada kirse ne eterge kerekdi?
Örge turub kımsız, salam beririn saklaysa...

2.Tişirıunu körseng ne eterge kerekdi?
Örge turub, aşhılık berese...

3.Cauorun, başcartı kimge salınadı?
Tamadaga...

4.Törde kim olturadı?
Tamada...

5.Aşarga oltursang kalay aşarga kerekdi?
Tamada başlagandan sora... sabır bla...şhuuurga mıllık atmay...

6.Aşab boşasang kesing turub keterge bolamıdı?
Tamada tepsiden turmay turuga bolmaydı...ne da...erkinlik alırga kerekdi...

7.Konakda keç kalırga caraymıdı?
Konakga bargan eseng... sıyıng bla keterge kerekse...mardasın kaçırmay...

8.Stolnu ortasında tabakdan kalay aşaydıla?
Tamada ülüş beredi...

9.Koydan nença ülüş çıgadı?
24

10.Tişirıuga kaysı süek salınadı?
Nogana bla aşık ilik...

11.Kaysı süekni ülüşge salmaydıla?
Boün omurau...

12.Adamga suusab berseng ne etese?
İçib boşarın saklab...ayaknı kolundan alasa...

13.Tamadalanı uşaklarına çakırılmay koşulurga caraymıdı?
Caramaydı... tamada sez bermegenley... soruu sormaganlay... uşaklarına katışhan... işlenmegen adam bolganıngı belgili etedi...
p.s. gitçeleni ullulanı uşaklarına tıngılarga...erkinlikleri cok edi...

14.Stolga aşarga oltursang kollarıngı kalay salırga kerekdi?
Karaçayda... stol deb stol bolmagandı...tepsile bolgandıla... kollarıng tepsige tiymey edi...men bilib...

15.Süyümçü aythannga ne etedile?
Sauga berilirge kerekdi...

16.Abdez algannga suu kuyulamıdı?
Kuülmaydı...

17.Abdez suunu kayrı tögedile?
Men bilib...adam ayak basmaz cerge tegedile...

18.Cau cib kaçan tagıladı?
Stım toy...saban toy... emda anı kibik kuuançlada...

19.İtlik çaç,itlik keleek deb nege aytadıla?
Sabiyni tuuganından sora... cülüngngen birinçi çaçına aytıla bolurmu...

20.Tiş cırna kaçan etiledi?
Sabiyni birinçi tişi kerünse...

21.Konakga kalay karaydıla?
Terge alıb.. sıylagan etedile(v samom şirokom smısle etogo slova)...
alay a... soruunu tolusu bla angılamagama...

22.Kelinni au caulugun,kol caulukların kim aladı?
caşnı canından...tamada tişirıulanı biri... au aladı... anı da endi üylenirik caşnı boynuna atadı...)))alay deb eşitgenme...alay a...bügün künde... kıznı tegeregine tepseb... caşnı karnaşları emda negerleri...au algannı da kergenme...

23.Til tuthan,auuz açdırgan ne zat adeledile?
Cangı kelin caşnı üyüne kirgenden sora... kayınları bla seleşmeydi...anga "til tuthan" deydile... seleşib başlar üçün mal kesib, kelinnge sauga etiledi...anga da "auuz açhan" deydile...

24.Kelin kayın atası bla kayın anasını atların aytamıdı?
Kayın atası, anası, kalgan kayınları emda erini atı caşırılgan etedi...dagıda... kayınlarım...kayınım deb seleşgen ayıbha sanalgandı...

25.Colda tişirıu kaysı canında baradı?
Anang bla egeçing... ong canında... üy biyçeng sol canından... kündüzgü kün bir atlam artha kalıb... keçegi de... bir-eki atlam allıngda...

26.Kartlanı alları bla öterge caraymıdı?
Kartlanı alları bla öterge caramaydı... alaga sıy berib tohtab, kartla ötgenden sora...colunga alay barırga kerekdi...
dagıda.. tişirıula erkişini allı bla ötmeydile...

27.Kim alga salamlaşadı?
Tamada... erkişile bolsala...
Erkişi bla tişirıu bolgan sagatda... erkişi birinçi aşhılık beredi...tişirıu aşhılıknı algan etedi... çabıb barıb...erkişi bla salamlaşhan adet cokdu...

28.Erkişi mıyık kaçan koyadı?
Çam bolur deb tura edim...ansı men eştgennge kere...)))üydegilenirge izlegenin bildiredi...caş alay bla...))))
mojet pokazatel soverşennoletiya...

29.Adamnı zatın kaytarsang ne aytasa?
Sau bol...kuuançda hayırlan...

30.Toyga kızla-caşla kalay cürügendile?
Toyga kızla kesleri barmagandıla, alanı çakırgan üyden kızla bla caşla barıb algandıla...alay a, karnaş bla kelse kesi da kele boluredi...

31.Buzouçu deb kimge aythandıla?
sabiy bolur...bir 10-12 cılıdan gitçe...buzou küterge karıuu cetgen...))

32.Carım çalkıçı deb ua?
15 cılından gitçe...alay a... çalkını tutalgan...ol amerikanesle tineycer degenleden...))"çalkını beline cetgen" maganada bolurga bolur...

33.Tolu çalkıçı caş kaçan bolgandı?
15-16 cıldan tamada caş...

Soruulaga nazmu bla berilgen cuuabla

1 -Atanga,ananga sıyınngan,
Alanı namısların, sıyların körgen,
Tamadaga turub orun bergen,-
Ma bu adetledile ömürden kelgen

2-Tişirıunu körseng,
Tohtab,kün aşhı ber.
Anı sıyın har zamanda
Anangı sıyıça kör.

3-Halkıngı adetlerin bilmey,
Sokur adamça caşama.
Atang saulukdan, kolunga alıb,
Cauorun , başcartı aşama.

4-Atlı bolub kele eseng,tişirıuga
Kün aşhı atdan tüşüb ber.
Senden tamada bar ese,
İzleme üyde,koşda kesinge tör!

5-Senden tamada söleşgen zamanda,
Anı auuzuna çabma.
Aşarga oltursang a,
Cutlanıb,ullu kabma!

6-Tamadadan erkinliksiz
Tkpsiden turub ketme.
Kesime tabdı deb,
Adebsizlik etme.

7-Konakga bargan ceringde
Bek keçge kalma.
Tepsiden urlab alıb
Hurcununga cuk salma!

8- Ortada tabaknı
Kesingi allınga tartma,
Etin aşagan süegingi
Şorpa tabagınga atma!

9-Cauorun,cansüek,aşıgilik,nogana
Koyda,eçkide 24 ülüş boladı.
Başlı iegile,omuraula,orta ilik,cansüek-
Honşuga ülüşge kim da alanı saladı!

10-Tişirıuga kerekdi cıyında
Ülüşge aşık ilikni salırga.
Boün omuraunu ülüşge salsang
Bolluksa ullu ayıb alırga!

11- (entda)Tişirıu cıyında tamadaga
Et ülüşge koşakga,ierge kerekdi cayaknı

12 -Suusab berseng adamga,
Ketib kalma,algınçı ayaknı ızına!

13-Erkişi cıyın tamadaga cauorunnga,
Bek sıy berib,iy başcartını koşakga.
Senden tamadala söleşe tura esele,
Küreşme,koşulma,çakırılmay,kulak salıb uşakga.

14 -Stolga,tepsige,aşarga
Kollarıngı cayıb olturma,
Kesingi allıngı ua
Kir "hapçükden" tolturma.

15-Süyümçü aytıb kelgennge
Beredile açha,haraket,
Adetleni bilgen üyge
Bersin Allah bereket!

16-Abdez algan adamga
Bolmaydı suu kuyarga,
Üy işleseng,kiyiz bassang
Unutma mammat cıyarga.

17-Abdez suunu bolmaydı
Adam cürügen cerge tögerge.
Har karaçay adamga
Kerekdi bu adetleni bilirge!

18-Cangı üydegide tüngüç ulan tuusa
Beşikge bölegen kuuançha
Koz börk,cau cib tagıladıla.
Alay bolmay kızçık tuusa
Beşikge kurmanlık , toy etib, alay saladıla!

19-Cangı tuugan sabiyni
Eki-üç aydan,çaçın cülüb aladıla,
Anı da birinçi kölegin çulgab,kübürge saladıla.
İtlik çaç,itlik kölek degenleri da ma aladıla.

20-Sabiy birinçi tiş çıgarsa,
Nartüh bürtükleden etiledi cırna
Honşulaga ülüş etib,
Tiş cırna bla sıyla!

Sabiyni çaçın cülüsele,
Hıçın etedile,boladı mal da keserge,
Tıyınşlıdı ol hantladan
Tiyrede honşulaga ülüş eterge.

21- Üyünge konak kelse,
Andan alga olturma,catma,
Aşagan zamanda söleşme,
Cayak tauuş etib aşama,
Burnungu tartma.

22-Kelinni au caulugun
Üynü birinçi tuudugu aladı.
Alay bolmasa ua,ol cumuş
Bir köb tuuduklu ammaga kaladı.

23-Kelin kayınlarından til tutsa,
Alana sıların körgenin bildiredi.
Anı tilin açdırgan tamada kayın
Anga sauga bered,neda kiyim kiydired!

24-Kelin kayın ananı aytsa atın,
Katı auruydula tişleri.
Atanı atın aytsa ua,
Kolay bolmaydı,deydile,işleri.

25-Oramga çıksang,
Adetdeça,ayıbsız bar.
Kesingden gitçe bolsa da
Tişirıunu ong canınga sal.

26-Kalırmı seni adamlarıng,
Kartlanı alları bla çort ötseng?!
Kimge sanalırsa ol künden sora,
Alaga salam,neda kün aşhı bermey ketseng?

27-Tamadaga örge turub,
Bergin,tör deb, sıylı cerni.
Adetleni bilib,namısın saklagan-
Oldu birinçi şartı taulu erni.

28-Kerek tüldü atası sau caşha,
Adetni bilmey,bet coyarga.
Kesine ulan tuusa,
Boladı mıyık koyarga.

29-Karaçay adet bla,adamnı zatın
Hauh algan ızına "hayırın kör",
Deb kaytarırga kerekdi.
Zatnı iesi ua :"Sau bol!"-deb,
Cuuab eterge kerekdi.

30-Karaçay adet bla,kız,caş da
Cıyın toyga çakırılmay kelmegendile.
Üynü kızı,nögerge karnaşın,
Eki karnaşdan tuugan caşnı,
Ne küeunü alıb,cıygandı kızlanı.
Toy boşalsa,kızlanı cıygan caş,kız
Alanı üylerine aşırıb,
Algış etib kaytargandıla.

31-Erkişi sabiyge 7-9 cıl bolsa,
Koşha çıgargandıla.
Ol koşda ertde tururga,
Cumuş eterge,buzoulanı emizirge ürenngendi.
Anı atına da"buzouçu caşçık" degendile,
Cumuş bla birge ariu halige da üretgendile.

32- 14-15 cılda ol carım çalkıçı bolgandı,
Alay degenibiz: ol ullu cıyınnga
koşulmay biçen işlegendi.
Anı dürüsüne,senek auuzlarına,gapnalarına,
geben kalaganına bilgen adamla baga bergendile.
Cetişdirmegenin tüzetgendile.
Alay bla tolu çalkıçıga hazırlagandıla.

33 15-17 cıllarında caşla
köbüsü sau çalkı tuthandıla.
Ol çalkı cıyınnga koşulgandı.
Cıyın bla teng çalkv tuthandı,
Uuak cumuşlanı da etgendi.

Buyurulmasın halkıma
Mından arı kıyınlık körürge!
Bardı madar caş tölüge
Karaçay adetleni bilirge!

Faida
Elbrusoıd